पृष्ठम् 10: प्रश्नानि
1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पद्ध्येन वा उत्तरं लिखन्तु-
(क) पर्वतराजः कः?
उत्तरम्: हिमालयः।
विवरणम्: पर्वतराजः हिमालयः अस्ति, यः भारतस्य उत्तरे संनादति।
(ख) समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति?
उत्तरम्: भारतमातुः।
विवरणम्: समुद्रः भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति, यथा पाठे उक्तम्।
(ग) त्रिवर्णयुतः ध्वजः कुत्र विलसति?
उत्तरम्: भारतमातुः हस्ते।
विवरणम्: त्रिवर्णयुतः राष्ट्रध्वजः भारतमातुः हस्ते शोभति, यथा पाठे वर्णितम्।
(घ) ध्वजस्थितः केशरवर्णः अस्मान् किं वक्तुं प्रेरयति?
उत्तरम्: जयतु सैनिकः।
विवरणम्: केशरवर्णः सैनिकानां बलिदानं स्मारति च अस्मान् “जयतु सैनिकः” इति वक्तुं प्रेरति।
(ड) कृषकबान्धवाः भारतभूमि केः सिञ्चन्ति?
उत्तरम्: स्वेदविन्दुभिः।
विवरणम्: कृषकाः स्वेदविन्दुभिः भारतभूमिं सिञ्चन्ति, येन सा समृद्धा भवति।
(च) केषां धवलं यशः राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति?
उत्तरम्: वैज्ञानिकानाम्।
विवरणम्: वैज्ञानिकानां धवलं यशः श्वेतवर्णेन राष्ट्रध्वजस्य मध्ये शोभति।
(छ) सूर्यः कं विना नित्यं संनादति?
उत्तरम्: धर्मचक्रम्।
विवरणम्: सूर्यः धर्मचक्रं विना नित्यं न संनादति, यत् ध्वजस्य मध्ये शोभति।
2. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु-
(क) पविताः नद्यः काः?
उत्तरम्: पविताः नद्यः गङ्गा, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, ताप्ती च।
विवरणम्: भारतस्य पविताः नद्यः गङ्गा, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, ताप्ती च संनादति, याः पाठे उक्ताः।
(ख) विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः किमर्थम् आगच्छन्ति?
उत्तरम्: विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः तीर्थक्षेत्रं दर्शनार्थम् आगच्छन्ति।
विवरणम्: भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि पुण्यस्थलानि संनादति, अतः जनाः दर्शनार्थम् आगच्छन्ति।
(ग) धर्मचक्रं कं भावं बोधयति?
उत्तरम्: धर्मचक्रं कर्तव्यपथे संनादनस्य भावं बोधयति।
विवरणम्: धर्मचक्रं कर्तव्यमार्गे स्थिरतां च प्रेरणां बोधयति, यथा पाठे उक्तम्।
(घ) कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः कथं सज्जाता?
उत्तरम्: कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः हरितवर्णमयी समृद्धा सस्यश्यामला च सज्जाता।
विवरणम्: कृषकाः स्वेदविन्दुभिः भूमिं सिञ्चन्ति, येन सा हरितवर्णमयी समृद्धा च भवति।
(ड) विज्ञानस्य केषु क्षेत्रेषु भारतीयैः यशः प्राप्तम्?
उत्तरम्: विज्ञानस्य अणुशास्त्रे, आयुधशास्त्रे च क्षेत्रेषु भारतीयैः यशः प्राप्तम्।
विवरणम्: भारतीयाः अणुशास्त्रे (परमाणु विज्ञाने) आयुधशास्त्रे (शस्त्रविज्ञाने) च यशः सम्पादितवन्तः।
(च) अन्ते सर्वे किं गीतं गायन्ति?
उत्तरम्: अन्ते सर्वे “वन्दे भारतमातरम्” इति गीतं गायन्ति।
विवरणम्: पाठस्य अन्ते सर्वं “वन्दे भारतमातरम्” इति गीतं गायति, यत् भारतमातुः गौरवं सूचति।
पृष्ठम् 11: प्रश्नानि
3. रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु –
(क) समुद्रः भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति।
प्रश्न: समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “चरणौ” प्रश्नस्य विषयः अस्ति।
(ख) जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति।
प्रश्न: जनाः तीर्थक्षेत्राणां किं ललाटे स्थापयन्ति?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “धूलिं” प्रश्नस्य आधारः अस्ति।
(ग) वीराः भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः।
प्रश्न: के भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “वीराः” प्रश्ननिर्माणस्य केन्द्रं भवति।
(घ) ‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति।
प्रश्न: किं वक्तुं अस्मान् प्रेरयति?
विवरणम्: रेखाङ्कितं वाक्यांशं “जयतु कृषकः” प्रश्नस्य विषयः अस्ति।
(ङ) नदी कष्टानि सहमाना प्रवहति।
प्रश्न: नदी किं सहमाना प्रवहति?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “कष्टानि” प्रश्नस्य आधारः अस्ति।
(च) वयं गौरववर्धनार्थं प्रयत्नं कुर्मः।
प्रश्न: वयं किमर्थं प्रयत्नं कुर्मः?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “गौरववर्धनार्थं” प्रश्नस्य केन्द्रं भवति।
4. अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानेषु रूपाणि लिखन्तु –
उत्तरम्:
विवरणम्: प्रत्येकं शब्दस्य विभक्तिरूपं शास्त्रीयदृष्ट्या पूरितम्। यथा “चरणम्” इत्यस्य द्वितीया विभक्तौ चरणान्, “नदी” इत्यस्य प्रथमायां नद्यौ इत्यादि।
5. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषायां/प्रान्तीयभाषायाम्/आङ्ग्लभाषायां वा अनुवादं कुर्वन्तु –
(क) भारतभूमौ पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति।
हिन्दी अनुवाद: भारतभूमि में पवित्र नदियाँ बहती हैं।
आङ्ग्ल अनुवाद: Sacred rivers flow on the land of India.
विवरणम्: वाक्यं भारतस्य नदीनां पवित्रतां सूचति।
(ख) भारतस्य मस्तके हिमालयः मुकुटरूपेण शोभते।
हिन्दी अनुवाद: भारत के मस्तक पर हिमालय मुकुट के रूप में शोभित है।
आङ्ग्ल अनुवाद: The Himalaya shines as a crown on India’s head.
विवरणम्: हिमालयस्य भारतस्य गौरवं वर्णितम्।
(ग) भारतभूमौ श्रेष्ठाः पर्वताः विराजन्ते।
हिन्दी अनुवादः भारत की भूमि में श्रेष्ठ पर्वत शोभा पाते हैं।
English translation: In the land of India, magnificent mountains stand majestically.
विवरणम्: अस्माकं भारतदेशे उत्तमाः उच्चपर्वताः सुशोभन्ते — हिमालयादयः।
(घ) राष्ट्रद्वजे केसरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः सन्ति।
हिन्दी अनुवादः राष्ट्रीय ध्वज में केसरिया, श्वेत और हरित तीन रंग होते हैं।
English translation: Our national flag has three colours – saffron, white and green.
विवरणम्: अस्माकं राष्ट्रध्वजस्य त्रयः वर्णाः भवन्ति—केसरीयः (भगवा), श्वेतः, हरितश्च । मध्ये नीलचक्रम् अपीति विद्यते।
(ङ) वयं भारते जन्म प्राप्नवन्तः।
हिन्दी अनुवादः हमने भारत में ही जन्म पाया है।
English translation: We were born in India itself.
विवरणम्: अस्माकं जन्म भारतीयभूमौ एव जातः । वयं सर्वे भारतानि पुत्राः स्मः ।
6. अधः प्रदत्तानां क्रियापदानां त्रिषु पुरुषेषु त्रिषु वचनेषु च लट्-लकारस्य रूपाणि लिखन्तु –
उत्तरम्:
7. अधः प्रदत्तानां क्रियापदानां त्रिषु पुरुषेषु त्रिषु वचनेषु च लट् लकारस्य रूपाणि लिखन्तु-
उत्तरम्: