Table of contents
पृष्ठ नं – 23
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु
(क) नर: कतिभि: वकारै: पूजितः भवति?
उत्तरं: पञ्चभि:
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् वस्त्रेण, वपुषा, वाचा, विद्यया, विनयेन च पञ्चभि: वकारै: युक्त: नर: पूजित: भवति।
(ख) पुरुषेण कति दोषा: हातव्या:?
उत्तरं: षट्
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोध:, आलस्यं, दीर्घसूत्रता इति षड् दोषा: हातव्या:।
(ग) बुद्धि: केन शुध्यति?
उत्तरं: ज्ञानेन
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् बुद्धि: ज्ञानेन शुध्यति।
(घ) जलविन्दुनिपातेन क्रमशः क: पूर्यते?
उत्तरं: घट:
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् जलविन्दुनिपातेन क्रमशः घट: पूर्यते।
(ङ) आलस्यं केषां महान् रिपु:? अस्ति?
उत्तरं: मनुष्याणाम्
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् आलस्यं मनुष्याणां शरीरस्थ: महान् रिपु: अस्ति।
पृष्ठ नं – 24
2. निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु-
(क) नर: कथं पूजितो भवति?
उत्तरं: नर: वस्त्रेण, वपुषा, वाचा, विद्यया, विनयेन च पञ्चभि: वकारै: युक्त: सन् पूजितो भवति।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् य: समुचितं वस्त्रं धरति, स्वस्थं शरीरं रक्षति, मधुरं हितकरं च वदति, विद्याध्ययने संनादति, विनम्रतायां च व्यवहरति, स: पूजित: भवति।
(ख) पुरुषेण के दोषा: हातव्या:?
उत्तरं: पुरुषेण निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोध:, आलस्यं, दीर्घसूत्रता इति षड् दोषा: हातव्या:।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् ऐश्वर्यं प्राप्तुं वाञ्छति स: पुरुष: एतान् षड् दोषान् त्यजेत्, यत: एते दोषा: प्रगतेः अवरोधका: भवन्ति।
(ग) कस्य बुद्धि: विस्तारिता भवति?
उत्तरं: य: पठति, लिखति, पश्यति, परिपृच्छति, परिषद् उपाश्रयति, तस्य बुद्धि: विस्तारिता भवति।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् य: निरन्तरं स्वाध्यायं करोति, लेखति, दृष्ट्वा विचारति, प्रश्नान् करोति, विद्वज्जनानां समीपे तिष्ठति, तस्य बुद्धि: सूर्यकिरणै: कमलदलमिव विस्तारिता भवति।
(घ) किं कृत्वा मनुष्य: नावसीदति?
उत्तरं: मनुष्य: परिश्रमं कृत्वा नावसीदति।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् परिश्रम: मनुष्यस्य सच्चिदं मित्रं भवति, येन स: दुःखं न प्राप्नोति। अत: परिश्रमेण मनुष्य: नावसीदति।
(ङ) व्यासस्य वचनद्वयं किम्?
उत्तरं: व्यासस्य वचनद्वयं परोपकार: पुण्याय, परपीडनं पापाय च।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् अष्टादशपुराणेषु व्यासेन उक्तं यत् परोपकार: पुण्यं जनति, परं परपीडनं पापं जनति।
3. उदाहरणानुसारं श्लोकांशान् यथोचितं योजयन्तु-
उत्तरं:
पृष्ठ नं – 25
4. निम्नलिखितानां वाक्यानां समानार्थकान् श्लोकांशान् पाठात् चित्वा लिखन्तु-
(क) मधुरवाण्या सर्वं प्रसन्नाः भवन्ति।
श्लोकांश: प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वं तुष्यन्ति जन्तव:।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् प्रियवाक्येन सर्वं जन्तव: संतुष्टा: भवन्ति, यत् मधुरवाण्या समानार्थकं।
(ख) परिश्रमेण तुल्यः सखा नास्ति।
श्लोकांश: परिश्रम: एव अस्माकं वास्तविकं मित्रम् अस्ति।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् परिश्रम: मनुष्यस्य सच्चिदं मित्रं भवति, यत् परिश्रमस्य महत्वं दर्शति।
(ग) परोपकारेण मानवस्य पुण्यार्जनं भवति।
श्लोकांश: परोपकार: पुण्याय।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् परोपकार: पुण्यं जनति, यत् परोपकारस्य पुण्यफलं दर्शति।
(घ) हिन्दमहासागरात् हिमालयपर्यन्तं भारतवर्षम्।
श्लोकांश: उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्।
विवरणं: श्लोके उक्तं यत् समुद्रस्य उत्तरं हिमाद्रेश्च दक्षिणं भारतवर्षं, यत् भारतस्य भौगोलिकं स्वरूपं दर्शति।
5. अधोलिखितानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं पर्यायपदानि लिखन्तु-
यथा-वपुः – शरीरम्
(क) जलम् – _________
(ख) लोचनम् – _________
(ग) धनम् – _________
(घ) बुद्धि: – _________
(ङ) रिपु: – _________
उत्तरं:
(क) जलम् – अद्धि:
(ख) लोचनम् – नेत्रम्
(ग) धनम् – वित्तम्
(घ) बुद्धि: – प्रज्ञा
(ङ) रिपु: – शत्रु:
पृष्ठ नं – 26
6. अधः रिक्तस्थानानि तृतीयाविभक्ते: समुचितरूपैः पूरयन्तु-
उत्तरं:
7. कोष्ठके पदानि विलिख्य सुभाषित पूरयन्तु-
उत्तरं:
8. उपर्युक्तानि सुभाषितानि पठित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
(क) आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो _____ रिपु:।
(ख) ________ वचने का दरिद्रता।
(ग) य: पठति लिखति पर्यति ________।
(घ) स हेतु: सर्वविद्यानां ________ धनस्य च।
(ड) _________ बुद्धि: ज्ञानेन शुध्यति।
उत्तरं:
(क) आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपु:।
विवरणम्: श्लोक: (पृष्ठम् 7) पूर्ण: अस्ति—आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपु:।
(ख) वचने का दरिद्रता।
विवरणम्: श्लोक: (पृष्ठम् 5) पूर्ण: अस्ति—वचने का दरिद्रता।
(ग) य: पठति लिखति पर्यति परिपृच्छति।
विवरणम्: श्लोक: (पृष्ठम् 5) पूर्ण: अस्ति—य: पठति लिखति पर्यति परिपृच्छति।
(घ) स हेतु: सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।
विवरणम्: श्लोक: (पृष्ठम् 4) पूर्ण: अस्ति—स हेतु: सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।
(ड) बुद्धि: ज्ञानेन शुध्यति।
विवरणम्: श्लोक: (पृष्ठम् 3) पूर्ण: अस्ति—बुद्धि: ज्ञानेन शुध्यति।
पृष्ठ नं – 28 (परियोजनाकार्यम्)
1. ‘शुध्’ इति धातो : लट् लकारस्य रूपाणि स्फोरकपत्रे लिखित्वा आनयन्तु।
उत्तरं: भुध् (जानति) धातो: लट्-लकारस्य रूपाणि:
विवरणम्: भुध् धातु: परस्मैपदी अस्ति, अत: लट्-लकारे उपर्युक्तं रूपं भवति।
2. सुभाषितेषु आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि संगृह्य उत्तरपुस्तिकायां लिखन्तु।
तेषां प्रयोगं कृत्वा वाक्यानि अपि लिखन्तु।
उत्तरं: तृतीयाविभक्तिकं शब्दा:
- वस्त्रेण (पृष्ठम् 2): नर: समुचितेन वस्त्रेण पूजित: भवति।
- वपुषा (पृष्ठम् 2): स्वस्थेन वपुषा नर: सम्मानं प्राप्नोति।
- वाचा (पृष्ठम् 2): मधुरया वाचा सर्वं तुष्यन्ति।
- विद्यया (पृष्ठम् 2): विद्यया युक्त: नर: विद्वान् भवति।
- विनयेन (पृष्ठम् 2): विनयेन व्यवहरन् नर: पूज्यते।
- जलविन्दुनिपातेन (पृष्ठम् 4): जलविन्दुनिपातेन घट: पूर्यते।
- ज्ञानेन (पृष्ठम् 3): ज्ञानेन बुद्धि: शुध्यति।
- सत्येन (पृष्ठम् 3): सत्येन मन: पवित्रं भवति।
- अद्धि: (पृष्ठम् 3): अद्धि: गात्राणि शुध्यन्ति।
वाक्यानि:
- वस्त्रेण – छात्र: स्वच्छेन वस्त्रेण विद्यालयं गच्छति।
- वपुषा – स्वस्थेन वपुषा स: क्रीडति।
- वाचा – मधुरया वाचा स: मित्रं संनादति।
- विद्यया – विद्यया युक्त: स: सर्वं जयति।
- विनयेन – विनयेन स: गुरून् संनादति।
- जलविन्दुनिपातेन – जलविन्दुनिपातेन कूप: पूर्यते।
- ज्ञानेन – ज्ञानेन स: जीवनं समृद्धं करोति।
- सत्येन – सत्येन स: विश्वासं प्राप्नोति।
- अद्धि: – अद्धि: स: स्नानं करोति।
कार्यकलाप:
‘सुभाषितकण्ठपाठविषये’ एकां प्रतियोगितां वर्गे, कक्षायां, विद्यालये च आयोजयन्तु।
उत्तरं: विद्यालये सुभाषितकण्ठपाठप्रतियोगितां आयोजितुं सर्वं प्रथमं कक्षायां सर्वं छात्रान् सूचयितव्यम्। तत: सुभाषितानि पाठ्यपुस्तकात् चित्वा सर्वं छात्रेभ्य: पाठितव्यम्। प्रतियोगितायां भागं गृहीतुं इच्छन्त: छात्रा: स्वनामं शिक्षकाय दद्यु:। प्रतियोगितायां सुभाषितानां कण्ठपाठं, उच्चारणं, भावं च मूल्यांकनं कृत्वा विजेतारं घोषयितव्यम्। विजेताय पुरस्कारं दत्त्वा सर्वं प्रोत्साहति।
विवरणं: यद्यपि प्रश्न: स्वयं कर्तुं निर्दिष्ट:, तथापि सरलं योजना प्रस्तुतं येन छात्रा: प्रतियोगितां आयोजति।