लेखकपरिचयः
अस्मिन् पाठे लेखकस्य निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतकथायाः आधारेण रचितः। एषः कथा दीपकं पुस्तकस्य कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तके समाविष्टा अस्ति। कथा नागार्जुनस्य चिकित्सकस्य सेवाभावनायाः महत्वं प्रदर्शति।
मुख्यविषयः
एषा कथा सेवायाः महत्वं दर्शति। नागार्जुनः, प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः चिकित्सकः च, सहायकस्य चयने न केवलं विद्या, किन्तु सेवाभावनायाः आवश्यकतां प्रकटति। सेवा हि परमः धर्मः, यया मानवस्य हृदयं विशालं भवति।
कहानी का सारः
नागार्जुनः, प्रसिद्धः चिकित्सकः, सहायकस्य आवश्यकतां महाराजाय निवेदति। राजा द्वौ युवकौ परीक्षायै प्रेरति। नागार्जुनः तयोः समानविद्याभ्यासं दृष्ट्वा, रसायनं निर्मातुं कथति, राजमार्गेण गमनस्य सूचनां च ददाति। प्रथमः युवकः रसायनं निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा उपेक्षति। द्वितीयः युवकः रसायनं न निर्मायति, किन्तु रोगिणः सेवायां समयं यापति। नागार्जुनः द्वितीयं युवकं सेवाभावनायाः कारणात् स्वीकरति।
कहानी की मुख्यघटनाः
- नागार्जुनस्य निवेदनं: नागार्जुनः महाराजाय सहायकस्य आवश्यकतां कथति। राजा व्यवस्थां करोति।
- द्वयोः युवकयोः आगमनं: द्वौ युवकौ आगच्छतः। तयोः विद्या समाना अस्ति।
- परीक्षासूचना: नागार्जुनः तौ रसायनं निर्मातुं, राजमार्गेण गन्तुं च कथति। द्वौ दिनौ अवसरं ददाति।
- प्रथमयुवकस्य कार्यं: प्रथमः युवकः रसायनं निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा उपेक्षति। सः स्वगृहस्य समस्याः कथति।
- द्वितीययुवकस्य सेवा: द्वितीयः युवकः रसायनं न निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा तस्य सेवायां दिनद्वयं यापति। रोगी स्वस्थः भवति।
- नागार्जुनस्य चयनं: नागार्जुनः द्वितीयं युवकं स्वीकरति, यतः सः सेवाभावनया युक्तः अस्ति।
- नागार्जुनस्य स्पष्टीकरणं: राजाय नागार्जुनः कथति यत् प्रथमः यन्त्रवत् कार्यं करोति, किन्तु द्वितीयः सेवायां निरतः आसीत्। सेवाभावना विना चिकित्सकः न सम्पूर्णः।
कहानी से शिक्षा
- सेवा हि परमः धर्मः। यः सेवति, सः सच्चं मानवः भवति।
- चिकित्सकस्य कार्यं केवलं औषधं निर्मातुं न, किन्तु रोगिणां सेवायां संनादति च।
- कार्यं यन्त्रवत् न करणीयं, हृदये करुणायाः भावना आवश्यका।
- समयस्य अभावे अपि परस्य सहाय्यं करणीयं।
- विद्या समाना चेत्, सेवाभावना एव विशेषं करोति।
शब्दार्थः
शब्दः
अर्थः
हिन्दी
English
रसायनशास्त्रज्ञः
औषधशास्त्रविशारदः
रसायनशास्त्र का विशेषज्ञ
Chemist
चिकित्सकः
वैद्यः
डॉक्टर
Physician
प्रयोगशालायाम्
अनुसंधानकक्षे
प्रयोगशाला में
In the laboratory
अङ्गीकृतवान्
स्वीकृतवान्
स्वीकार किया
Accepted
व्यवस्थाम्
प्रबन्धनम्
व्यवस्था
Arrangement
अन्यस्मिन् दिने
अपरदिवसे
अगले दिन
On another day
राजमार्गः
मुख्यमार्गः
मुख्य सड़क
Highway
खिन्नः
दुखितः
उदास
Sad
शक्तवान्
समर्थः
सक्षम
Capable
रोगिणम्
अस्वस्थम्
रोगी
Sick person
शोचनीया
दयनीया
दुखद
Miserable
निरतः
लीनः
तल्लीन
Engrossed
वृत्तान्तम्
घटनाम्
घटना
Anecdote
चितवान्
चयनं कृतवान्
चुना
Selected
यन्त्रवत्
यन्त्रवत्
मशीन की तरह
Like a machine
कषायम्
औषधकाढ़ा
औषधीय काढ़ा
Herbal decoction