लेखकपरिचयः
एषः पाठः नरसिंहपुराणे श्रीमद्भागवतपुराणे च वर्णितः अस्ति। एतयोः पुराणयोः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति। सः अष्टादशपुराणानां रचयिता अस्ति। नरसिंहपुराणं उपपुराणं च भवति। दीपकं पुस्तकं कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति।
मुख्यविषयः
एषः पाठः भक्तस्य प्रह्लादस्य ईश्वरभक्तिं, तस्य रक्षणं च प्रदर्शति। हिरण्यकशिपुः सर्वं स्वस्य शक्तौ कुरुति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य भक्त्या सर्वं संनादति। अन्ते, भगवान् नृसिंहः प्रह्लादस्य रक्षणाय अवतरति, हिरण्यकशिपुं च संनादति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति सन्देशः प्रकटति।
कहानी का सारः
हिरण्यकशिपुः, दैत्यराजः, स्वयं सर्वशक्तिमान्, अमरः च मत्वा गर्वति। सः ब्रह्मणः वरेण न केनापि हन्तुं शक्यति। तस्य पुत्रः प्रह्लादः नारायणस्य भक्तः अस्ति, येन हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः भवति। सः प्रह्लादं हन्तुं गजेन, शिखरात् पातनेन, समुद्रे क्षेपणेन च प्रयासति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य कृपया रक्षति। हिरण्यकशिपुः तस्य अनुजां होलिकां प्रह्लादेन सह अग्नौ दग्धुं प्रेरति। होलिका ब्रह्मवरेण अग्नौ न दहति, किन्तु प्रह्लादस्य भक्त्या अग्निः होलिकां दहति, प्रह्लादः च रक्षति। अन्ते, हिरण्यकशिपुः क्रोधेन स्तम्भं खड्गेन भङ्क्ति। तदा भगवान् नृसिंहः स्तम्भात् प्रकटति। सः हिरण्यकशिपोः वरस्य नियमं पालति – न भूवि, न स्वर्गे, न गृहे, न बहिः, न दिवसे, न रात्रौ, न मनुष्येण, न पशुना, न शस्त्रेण – देहल्यां, सन्ध्याकाले, निजनखैः तस्य वक्षः विदारति। प्रह्लादस्य भक्त्या ईश्वरः सर्वत्र रक्षति इति सन्देशः ददाति।
कहानी की मुख्यघटनाः
- हिरण्यकशिपोः गर्वः: हिरण्यकशिपुः स्वयं सर्वशक्तिमान्, अमरः च मत्वा सभायां गर्वति। सर्वं तस्य पूजां कुर्वन्ति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य भक्तः अस्ति।
- प्रह्लादस्य विरोधः: प्रह्लादः पितुः शत्रोः नारायणस्य गुणगानं करोति, येन हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः भवति।
- प्रह्लादस्य हननप्रयासाः: हिरण्यकशिपुः प्रह्लादं गजेन, शिखरात् पातनेन, समुद्रे क्षेपणेन च हन्तुं प्रयासति, किन्तु प्रह्लादः रक्षति।
- होलिकायाः प्रयासः: हिरण्यकशिपुः होलिकां प्रह्लादेन सह अग्नौ दग्धुं प्रेरति। होलिका प्रह्लादस्य नेत्रयोः पट्टिकां बध्नति, अग्नौ प्रविशति। प्रह्लादः नारायणं स्मरति, अग्निः होलिकां दहति, प्रह्लादः च रक्षति।
- नृसिंहावतारः: हिरण्यकशिपुः क्रोधेन स्तम्भं खड्गेन भङ्क्ति। भगवान् नृसिंहः स्तम्भात् प्रकटति।
- हिरण्यकशिपोः वधः: नृसिंहः वरस्य नियमं पालति – देहल्यां, सन्ध्याकाले, निजनखैः हिरण्यकशिपोः वक्षः विदारति।
- प्रह्लादस्य रक्षणं: प्रह्लादस्य भक्त्या ईश्वरः सर्वं रक्षति, इति सन्देशः ददाति।
कहानी से शिक्षा
- ईश्वरः सर्वत्र अस्ति, सः भक्तस्य सदा रक्षति।
- भक्त्या सर्वं संनादति, गर्वः सर्वदा नाशति।
- दुराचारस्य फलं सदा दुखदं भवति।
- धैर्यं, भक्तिः च जीवनस्य कृते आवश्यकं।
- ईश्वरस्य कृपया सर्वं सम्भवति।
शब्दार्थः
शब्दः
अर्थः
हिन्दी
English
ईशावास्यम्
ईश्वरेण व्याप्तं
ईश्वर से व्याप्त
Pervaded by God
राजगम्भीरः
राजसु गम्भीरः
राजाओं में कुशलतम
The best amongst the Kings
कश्चन
कोऽपि जनः
कोई व्यक्ति
Someone
विजयताम्
जयतु
विजयी होवे
Let (him) be victorious
सर्वशक्तिमान्
सर्वसामर्थ्यवान्
सर्वसे अधिक शक्तिशाली
All powerful
यक्षाः
कुवेरस्य अनुचराः
यक्ष
Yakshas (type of Demi-Gods)
गन्धर्वाः
दिव्यगायकाः
गन्धर्व
Gandharvas (type of Demi-Gods)
किन्नराः
किम्पुरुषाः
किन्नर
Kinnaras (type of Demi-Gods)
यज्ञभागः
हविः
यज्ञ-आहुति
Yajna offering
आराधनम्
पूजनम्
पूजा
Worship
ध्यायन्ति
चिन्तयन्ति
ध्यान करते हैं
Meditate
नामकीर्तनम्
नामस्तुतिः
नाम जपना
Singing the Name in praise
सक्रोधम्
कोपेन सह
क्रोध सहित
With Anger
कुलकलङ्कः
कुलपातकः
कुल को कलङ्कित करने वाला
One who brings ill-fame to the family
अहर्निशम्
अहोरात्रः
दिन-रात
Day and night
पददलनेन
पादकुचनेन
पैरों द्वारा कुचलने से
Stamped (by foot)
उत्तुङ्गशिखरात्
उन्नतपर्वतस्य अग्रात्
ऊँचे पर्वत के शिखर से
From the peak of a high mountain
रज्ज्वा
रज्जुना
रस्सी के द्वारा
By the rope
बद्ध्वा
निबध्य
बाँधकर
Having tied
क्षिप्तवन्तः
त्यक्तवन्तः
फेंक दिया
(They) Threw
विचिन्त्य
चिन्तनं कृत्वा
सोचकर
Having thought
निष्क्रान्तः
निर्गतः
निकल गया
Went out
वृत्तान्तम्
घटनाम्
घटना
Account / Anecdote
अलं चिन्तया
चिन्तया मा
चिन्ता न करो
Do not worry
बाढम्
निश्चयेन
अवश्य
Certainly
करतलध्वनिना
तालिकावादनेन
ताली बजाकर
Clap sound
प्रज्वलति
उद्दीपति
प्रज्वलित करती है
Kindles
आतनादम्
चीत्कारं
चीत्कार-रोना
Cry for help
सन्निहितः
समागतः
पास आया
Came near
कालोऽहम्
यमः अहम्
मैं मृत्यु हूँ
I am Death
कर्षति
आकर्षति
खींचता है
Pulls
देहली
द्वारतलं
देहली में
Threshold
निजनखैः
स्वस्य नखैः
अपने नाखूनों से
By own nails
अधम
नीचजन
नीच
Low calibre person
क्षम्य
क्षमणीय
क्षमा करने योग्य
Worthy of forgiving
वक्षःस्थलम्
उरःस्थलं
वक्ष
Chest
भिनत्ति
विदारति
फाड़ देता है
Tears apart