1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु—
(क) विद्याहीना: कीदृशा: किंशुका: इव न शोभन्ते?
उत्तरम्: निर्गन्धाः
(ख) धीमतां काल: कथं गच्छति?
उत्तरम्: काव्यशास्त्रविनोदेन
(ग) केषां काल: निद्रया कलहेन वा गच्छति?
उत्तरम्: मूर्खाणाम्
(घ) खलस्य विद्या किमर्थम्?
उत्तरम्: विवादाय
(ङ) सज्जनस्य विद्या किमर्थम्?
उत्तरम्: ज्ञानाय
(च) चन्द्र: केषां भूषणम् अस्ति?
उत्तरम्: ताराणाम्
(छ) सर्वधनप्रधानं किम्?
उत्तरम्: विद्याधनम्
2. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु—
(क) निर्गन्धा: किंशुका: इव के न शोभन्ते?
उत्तरम्: रूपयौवनसम्पन्ना: विशालकुलसम्भवा: विद्याहीना: निर्गन्धा: किंशुका: इव न शोभन्ते।
विवरणम्: यद्यपि जनाः सुन्दररूपेण, यौवनेन च विशालकुलेन सम्पन्ना: भवन्ति, परन्तु विद्याया: अभावे ते सुगन्धरहिता: पलाशवृक्षा: इव शोभां न प्राप्नुवन्ति।
(ख) मूर्खाणां काल: कथं गच्छति?
उत्तरम्: मूर्खाणां काल: व्यसनेन, निद्रया, कलहेन वा गच्छति।
विवरणम्: मूर्खजना: समयस्य सदुपयोगं न कुर्वन्ति। ते व्यसनेन, निद्रया, परस्परं कलहेन वा समयं व्यतीतन्ति।
(ग) दुर्जन: विद्यायाः धनस्य शक्ते: च उपयोगं कथं करोति?
उत्तरम्: दुर्जन: विद्यायाः उपयोगं विवादाय, धनस्य उपयोगं मदाय, शक्ते: उपयोगं परेषां परिपीडनाय च करोति।
विवरणम्: दुष्टजन: विद्यायाः उपयोगं कलहाय, धनस्य उपयोगं गर्वाय, शक्ते: उपयोगं अन्येषां कष्टदानाय करोति, यत: तस्य स्वभाव: नकारात्मक: भवति।
(घ) कीदृशा: मनुष्या: भुवि भारभूता: भवन्ति?
उत्तरम्: ये मनुष्या: विद्यां, तप:, दानं, ज्ञानं, शीलं, गुणं, धर्मं च न संनादति, ते भुवि भारभूता: भवन्ति।
विवरणम्: येषां जनानां विद्या, तप:, दानं, ज्ञानं, शीलं, गुण:, धर्म: च नास्ति, ते मनुष्यरूपेण सन्त: पशव: इव भूमा: इतस्तत: भ्रामन्ति।
(ङ) शनै: शनै: कानि साधनीयानि?
उत्तरम्: शनै: शनै: पन्था:, कन्था, पर्वतलङ्घनं, विद्या, वित्तं च साधनीयानि।
विवरणम्: सर्वं कार्यं क्रमेण सावधानेन च कर्तव्यम्। मार्गे गमनं, वस्त्रस्य सीवनं, पर्वतारोहणं, विद्याधनस्य च अर्जनं शनै: शनै: एव कर्तव्यम्।
3. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संनादति—
उत्तरम्:
4. उदाहरणानुसारम् अध: रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु—
(क) राजा पृथिव्या: भूषणं भवति।
प्रश्न: राजा कस्य भूषणं भवति?
(ख) साधो: विद्या ज्ञानाय भवति।
प्रश्न: कस्य विद्या ज्ञानाय भवति?
(ग) विद्या गुरूणां गुरु:।
प्रश्न: विद्या कस्य गुरु:?
(घ) ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता: भवन्ति।
प्रश्न: ते मर्त्यलोके भुवि किं भवन्ति?
(ङ) विद्याहीना: न शोभन्ते।
प्रश्न: के न शोभन्ते?
(च) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम्।
प्रश्न: सर्वस्य लोचनं किम्?
(छ) विद्या राजसु पूज्यते।
प्रश्न: किं राजसु पूज्यते?
(ज) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
प्रश्न: कथं कालो गच्छति धीमताम्?
5. मञ्जूषात: समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु—
उत्तरम्:
सज्जनस्य शक्तिः रक्षणाय
दुर्जनस्य शक्तिः परिपीडनाय
सज्जनस्य विद्या ज्ञानाय
दुर्जनस्य विद्या विवादाय
सज्जनस्य धनम् दानाय
दुर्जनस्य धनम् मदाय
6. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु—
(क) विद्याम् – ___________, ___________
उत्तरम्: विद्याम् – द्वितीया विभक्ति:, एकवचनम्
(ख) धनस्य – ___________, ___________
उत्तरम्: धनस्य – षष्ठी विभक्ति:, एकवचनम्
(ग) कलहेन – ___________, ___________
उत्तरम्: कलहेन – तृतीया विभक्ति:, एकवचनम्
(घ) नराणाम् – ___________, ___________
उत्तरम्: नराणाम् – षष्ठी विभक्ति:, बहुवचनम्
(ङ) मर्त्यलोके – ___________, ___________
उत्तरम्: मर्त्यलोके – सप्तमी विभक्ति:, एकवचनम्
(च) ज्ञानाय – ___________, ___________
उत्तरम्: ज्ञानाय – चतुर्थी विभक्ति:, एकवचनम्
(छ) राजसु – ___________, ___________
उत्तरम्: राजसु – सप्तमी विभक्ति:, बहुवचनम्
परियोजनाकार्यम्
1. क, त, व, म, य इति पञ्चभि: वर्णै: श्लोकान् सङ्गृह्य स्फुरकपत्रे लिखन्तु, शिक्षकस्य अनुमत्या कक्षाभित्तिषु स्थापयन्तु।
उत्तरम्:
- क: काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
- त: तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च लक्ष्मीर्वाणी यशस्विनी।
- व: विद्या विवादाय धनं मदाय शक्ति: परेषां परिपीडनाय।
- म: मर्त्यलोके भुवि भारभूता: मनुष्यरूपेण मृगा: चरन्ति।
- य: येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्म:।
एतान् श्लोकान् स्फुरकपत्रे लिखित्वा, शिक्षकस्य अनुमत्या कक्षाभित्तौ स्थापनीयम्।
2. यथा अस्मिन् पाठे अन्त्याक्षरीश्लोका: दत्ता: सन्ति तथैव विविधस्रोतोभ्य: (ग्रन्थालय:, अन्तर्जालम्, अध्यापका:, मित्राणि इत्यादिभ्य:) सुभाषितानि चित्वा अन्त्याक्षरीक्रमेण लिखन्तु।
उत्तरम्:
- विद्या विनयं ददाति विनयाद् याति पात्रताम्।
- मित्रं सङ्कटकालेषु य: सहायति सर्वदा।
- आदौ विद्या विनाशाय यस्य बुद्धि: न संनादति।
- तस्मात् सर्वं परित्यज्य विद्याम् एव समाश्रयेत्।
एतानि सुभाषितानि ग्रन्थालयात्, अन्तर्जालात् वा सङ्गृह्य अन्त्याक्षरीक्रमेण लिखनीयानि।