वयम् अभ्यासं कुर्मः
1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु-
(क) पुत्र्याः जिज्ञासा का?
उत्तरम्: पुत्र्याः जिज्ञासा विश्वस्य उत्पत्तिक्रमं जानीयात् इति अस्ति।
विवरणम्: पाठे पुत्री मातरं विश्वस्य उत्पत्तिक्रमं पृच्छति, यतः सा सर्वं जानीतुं चिन्तति।
(ख) कस्मात् आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरम्: सर्वव्याप्त-परमेश्वरात् आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् प्रथमं सर्वव्याप्त-परमेश्वरात् आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
(ग) अग्नेः कस्य उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरम्: अग्नेः आपः उत्पन्नाः।
विवरणम्: पाठानुसारं अग्नेः जलस्य उत्पत्तिः अभवत्, यतः अग्निः जलस्य कारणं भवति।
(घ) पृथिव्याः केषाम् उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरम्: पृथिव्याः ओषधीनां कीटानां च उत्पत्तिः अभवत्।
विवरणम्: पाठे स्पष्टं यत् पृथिव्याः ओषधयः कीटाः च उत्पन्नाः।
(ङ) आहारात् के उत्पन्नाः?
उत्तरम्: आहारात् प्राणिनः मनुष्याः च उत्पन्नाः।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् आहारात् सर्वं प्राणिनां मनुष्याणां च उत्पत्तिः भवति।
(च) माता किं किं पठितवती?
उत्तरम्: माता आधुनिकं रसायनशास्त्रं उपनिषद्-ग्रन्थांश्च पठितवती।
विवरणम्: माता स्वयं रसायनशास्त्रं उपनिषदः च पठितवती, येन सा विश्वस्य उत्पत्तिक्रमं जानाति।
2. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु-
(क) अम्ब! मम काचिद् ________ अस्ति।
उत्तरम्: जिज्ञासा
वाक्यम्: अम्ब! मम काचिद् जिज्ञासा अस्ति।
(ख) प्रथमं ________ आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
उत्तरम्: सर्वव्याप्त-परमेश्वरात्
वाक्यम्: प्रथमं सर्वव्याप्त-परमेश्वरात् आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
(ग) साक्षात् ________ उत्पत्तिं वदतु।
उत्तरम्: विश्वस्य
वाक्यम्: साक्षात् विश्वस्य उत्पत्तिं वदतु।
(घ) ________ कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब?
उत्तरम्: आहारात्
वाक्यम्: आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब?
(ङ) अहम् आधुनिकं ________ च पठितवती।
उत्तरम्: रसायनशास्त्रम्
वाक्यम्: अहम् आधुनिकं रसायनशास्त्रं च पठितवती।
(च) अस्माकं ________ ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति।
उत्तरम्: भारतस्य
वाक्यम्: अस्माकं भारतस्य ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति।
3. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु-
उत्तरम्:
विवरणम्: प्रत्येकं शब्दस्य एकवचनं, द्विवचनं, बहुवचनं च संस्कृतस्य विभक्तिप्रकरणानुसारं परिवर्तितं।
4. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु-
(क) माता आपणात् गृहम् आगच्छति।
प्रश्नः: माता कुतः गृहम् आगच्छति?
उत्तरम्: माता आपणात् गृहम् आगच्छति।
(ख) राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति।
प्रश्नः: राजेशः कुतः पुस्तकम् आनयति?
उत्तरम्: राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति।
(ग) विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्।
प्रश्नः: विकासः कस्मात् लेखनीं स्वीकृतवान्?
उत्तरम्: विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्।
(घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति।
प्रश्नः: माता कुतः पुत्रं पश्यति?
उत्तरम्: माता गृहात् पुत्रं पश्यति।
(ङ) हिमालयात् गङ्गा प्रवहति।
प्रश्नः: कुतः गङ्गा प्रवहति?
उत्तरम्: हिमालयात् गङ्गा प्रवहति।
विवरणम्: प्रत्येकं रेखाङ्कितपदं प्रश्ननिर्माणस्य आधारः भवति, येन प्रश्नः सरलः स्पष्टः च भवति।
5. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु-
उत्तरम्:
विवरणम्: प्रत्येकं पदस्य पर्यायपदं पाठात् चित्वा तस्य अक्षरसंख्या निर्देशानुसारं संनादति।
6. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु-
(क) शुक्राचार्यः महादेवः
उत्तरम्: शुक्राचार्यः महादेवात् विद्यां प्राप्तवान्।
(ख) पद्मपादः शङ्कराचार्यः
उत्तरम्: पद्मपादः शङ्कराचार्यात् विद्यां प्राप्तवान्।
(ग) विवेकानन्दः रामकृष्णः
उत्तरम्: विवेकानन्दः रामकृष्णात् विद्यां प्राप्तवान्।
(घ) रामः वसिष्ठः
उत्तरम्: रामः वसिष्ठात् विद्यां प्राप्तवान्।
(ङ) भीष्मः परशुरामः
उत्तरम्: भीष्मः परशुरामात् विद्यां प्राप्तवान्।
(च) चन्द्रगुप्तः चाणक्यः
उत्तरम्: चन्द्रगुप्तः चाणक्यात् विद्यां प्राप्तवान्।
(छ) अर्जुनः द्रोणाचार्यः
उत्तरम्: अर्जुनः द्रोणाचार्यात् विद्यां प्राप्तवान्।
विवरणम्: प्रत्येकं शिष्यः स्वस्य आचार्यात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखितम्।
7. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया / प्रान्तीयभाषया / आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु-
(क) राधा नगरात् आगच्छति।
हिन्दी: राधा नगर से आती है।
आङ्ग्लम्: Radha comes from the city.
(ख) विनयः वृक्षात् पुष्पाणि चिनोति।
हिन्दी: विनय वृक्ष से फूल चुनता है।
आङ्ग्लम्: Vinay picks flowers from the tree.
(ग) सन्दीपः कार्यालयात् गृहं गतवान्।
हिन्दी: सन्दीप कार्यालय से घर गया।
आङ्ग्लम्: Sandeep went home from the office.
(घ) भगिनी दूरात् वाहनं पश्यति।
हिन्दी: बहन दूर से वाहन देखती है।
आङ्ग्लम्: The sister sees the vehicle from afar.
(ङ) महेशः शालायाः गृहम् आगतवान्।
हिन्दी: महेश स्कूल से घर आया।
आङ्ग्लम्: Mahesh came home from school.
(च) बालः कपाटिकायाः धनं स्वीकरोति।
हिन्दी: बालक अलमारी से धन लेता है।
आङ्ग्लम्: The boy takes money from the cupboard.
विवरणम्: प्रत्येकं वाक्यं हिन्दीभाषया आङ्ग्लभाषया च सरलं स्पष्टं च अनूदितम्।