वयम् अभ्यासं कर्मः
1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु –
(क) राजस्थानस्य वीराङ्गनासु का सुविख्याता?
उत्तरम्: पन्नाधाया
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् पन्नाधाया राजस्थानस्य वीराङ्गनासु सुविख्याता आसीत्।
(ख) उदयसिंहः कस्य पुत्रः?
उत्तरम्: महाराणासङ्ग्रामसिंहः
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् उदयसिंहः महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रः आसीत्।
(ग) बनवीरः कं मारयितुं कुतन्त्रम् अरचयत्?
उत्तरम्: उदयसिंहम्
विवरणम्: बनवीरः उदयसिंहं मारयितुं कुतन्त्रं रचितवान् इति पाठे उक्तम्।
(घ) कालान्तरे कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
उत्तरम्: उदयसिंहः
विवरणम्: कालान्तरे उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत् इति पाठे उक्तम्।
(ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः कीदृशः आसीत्?
उत्तरम्: अकल्पनीयः
विवरणम्: पन्नाधायायाः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत् इति पाठे उक्तम्।
(च) महाराणाप्रतापः केषां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्?
उत्तरम्: भारतीयानाम्
विवरणम्: महाराणाप्रतापः भारतीयानां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत् इति पाठे उक्तम्।
2. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु –
(क) पन्नाधाया कस्य अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति?
उत्तरम्: पन्नाधाया राष्ट्रहितस्य अद्वितीयं उदाहरणं अस्ति।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् पन्नाधायायाः त्यागः राष्ट्रहितस्य अद्वितीयं उदाहरणं संनादति।
(ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्री की आस्ताम्?
उत्तरम्: महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य द्वौ पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।
(ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः किम् अचिन्तयत्?
उत्तरम्: दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् यत् “अहं एकः एव उत्तराधिकारी भवेयं, न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात्” इति।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् बनवीरः स्वयं एकमेव उत्तराधिकारी भवितुं चिन्तितवान्।
(घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया किम् अकरोत्?
उत्तरम्: बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् पन्नाधाया स्वपुत्रं चन्दनं उदयसिंहस्य स्थाने शायितवती।
(ङ) आचन्द्रार्कं कि तिष्ठति?
उत्तरम्: आचन्द्रार्कं पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च तिष्ठति।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च यावत् सूर्यचन्द्रौ स्तः तावत् तिष्ठति।
(च) पन्नाधायायाः बलिदानं किं शिक्षयति?
उत्तरम्: पन्नाधायायाः बलिदानं शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्तव्यनिष्ठां, बलिदानं च शिक्षयति।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् पन्नाधायायाः बलिदानं एतान् मूल्यांशान् शिक्षयति।
3. उदाहरणानुसारम् उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु –
उत्तरम्:
विवरणम्: लङ्लकारस्य प्रयोगः भूतकाले भवति। प्रत्येकं रिक्तस्थानं पाठे प्रदत्तेन लङ्लकारेण पूरितम्।
4. वाक्यानि पठित्वा उदाहरणानुसारं वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु –
(क) सः शालाम् अगच्छत्।
द्विवचनम्: तौ शालाम् अगच्छताम्।
बहुवचनम्: ते शालाम् अगच्छन्।
विवरणम्: सः एकवचनात् तौ (द्विवचनम्) ते (बहुवचनम्) इति परिवर्तितम्।
(ख) बालिका पद्यम् अलिखत्।
द्विवचनम्: बालिके पद्यम् अलिखताम्।
बहुवचनम्: बालिकाः पद्यम् अलिखन्।
विवरणम्: बालिका एकवचनात् बालिके (द्विवचनम्) बालिकाः (बहुवचनम्) इति परिवर्तितम्।
(ग) शिक्षकः अवदत्।
द्विवचनम्: शिक्षकौ अवदताम्।
बहुवचनम्: शिक्षकाः अवदन्।
विवरणम्: शिक्षकः एकवचनात् शिक्षकौ (द्विवचनम्) शिक्षकाः (बहुवचनम्) इति परिवर्तितम्।
(घ) सा चित्रम् अपश्यत्।
द्विवचनम्: ते चित्रम् अपश्यताम्।
बहुवचनम्: ताः चित्रम् अपश्यन्।
विवरणम्: सा एकवचनात् ते (द्विवचनम्) ताः (बहुवचनम्) इति परिवर्तितम्।
(ङ) त्वम् अक्रीडः।
द्विवचनम्: युवाम् अक्रीडतम्।
बहुवचनम्: यूयम् अक्रीडत।
विवरणम्: त्वम् एकवचनात् युवाम् (द्विवचनम्) यूयम् (बहुवचनम्) इति परिवर्तितम्।
(च) त्वं जलम् अनयः।
द्विवचनम्: युवां जलम् अनयतम्।
बहुवचनम्: यूयं जलम् अनयत।
विवरणम्: त्वम् एकवचनात् युवाम् (द्विवचनम्) यूयम् (बहुवचनम्) इति परिवर्तितम्।
(छ) अहं मन्दिरम् अगच्छम्।
द्विवचनम्: आवां मन्दिरम् अगच्छाव।
बहुवचनम्: वयं मन्दिरम् अगच्छाम।
विवरणम्: अहम् एकवचनात् आवाम् (द्विवचनम्) वयम् (बहुवचनम्) इति परिवर्तितम्।
(ज) अहं मधुरम् अखादम्।
द्विवचनम्: आवां मधुरम् अखादाव।
बहुवचनम्: वयं मधुरम् अखादाम।
विवरणम्: अहम् एकवचनात् आवाम् (द्विवचनम्) वयम् (बहुवचनम्) इति परिवर्तितम्।
5. उदाहरणानुसार रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु –
(क) सः अचिन्तयत्।
प्रश्नः: कः अचिन्तयत्?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “सः” प्रश्ननिर्माणाय आधारितम्।
(ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती।
प्रश्नः: कं शयनस्थाने शायितवती?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “चन्दनम्” प्रश्ननिर्माणाय आधारितम्।
(ग) राष्ट्रहितं श्रेष्ठम्।
प्रश्नः: किं श्रेष्ठम्?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “राष्ट्रहितम्” प्रश्ननिर्माणाय आधारितम्।
(घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्।
प्रश्नः: कः चन्दनम् अमारयत्?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “बनवीरः” प्रश्ननिर्माणाय आधारितम्।
(ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
प्रश्नः: कस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “तस्याः” प्रश्ननिर्माणाय आधारितम्।
(च) उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
प्रश्नः: कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “उदयसिंहः” प्रश्ननिर्माणाय आधारितम्।
(छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्।
प्रश्नः: कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात्?
विवरणम्: रेखाङ्कितं पदं “मम” प्रश्ननिर्माणाय आधारितम्।
6. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां पदानां सन्धिं कुर्वन्तु –
यथा: विद्या + अभ्यासः = विद्याभ्यासः
(क) मम + अपि = ममापि
(ख) विद्या + अर्थी = विद्यार्थी
(ग) सह + अनुभूतिः = सहानुभूतिः
(घ) कवि + इन्द्रः = कवीन्द्रः
(ङ) गिरि + ईशः = गिरीशः
(च) वेद + अलङ्कारः = वेदालङ्कारः
(छ) दैत्य + अरिः = दैत्यारिः
(ज) सु + उक्तिः = सुक्तिः
विवरणम्: प्रत्येकं सन्धिः संस्कृतस्य सन्धिनियमेन कृतः।
7. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानि वाक्यानि वर्तमानकाले (लट्लकारे) परिवर्तयन्तु –
यथा: पन्नाधाया राज्यम् अरक्षत्। = पन्नाधाया राज्यं रक्षति।
(क) उदयसिंहः बीरः आसीत्।
उत्तरम्: उदयसिंहः बीरः अस्ति।
विवरणम्: आसीत् (लङ्लकारः) अस्मिन् अस्ति (लट्लकारः) इति परिवर्तितम्।
(ख) अहं तत् सर्वम् अपश्यम्।
उत्तरम्: अहं तत् सर्वं पश्यामि।
विवरणम्: अपश्यम् (लङ्लकारः) अस्मिन् पश्यामि (लट्लकारः) इति परिवर्तितम्।
(ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत्।
उत्तरम्: बनवीरः कुतन्त्रं करोति।
विवरणम्: अकरोत् (लङ्लकारः) अस्मिन् करोति (लट्लकारः) इति परिवर्तितम्।
(घ) त्वं शयनस्थानम् अगच्छः।
उत्तरम्: त्वं शयनस्थानं गच्छसि।
विवरणम्: अगच्छः (लङ्लकारः) अस्मिन् गच्छसि (लट्लकारः) इति परिवर्तितम्।
(ङ) ते कथाम् अपठन्।
उत्तरम्: ते कथां पठन्ति।
विवरणम्: अपठन् (लङ्लकारः) अस्मिन् पठन्ति (लट्लकारः) इति परिवर्तितम्।
(च) धात्री उदयसिंहम् अपृच्छत्।
उत्तरम्: धात्री उदयसिंहं पृच्छति।
विवरणम्: अपृच्छत् (लङ्लकारः) अस्मिन् पृच्छति (लट्लकारः) इति परिवर्तितम्।
(छ) वयं शूराः अभवाम।
उत्तरम्: वयं शूराः भवामः।
विवरणम्: अभवाम (लङ्लकारः) अस्मिन् भवामः (लट्लकारः) इति परिवर्तितम्।