वयम् अभ्यासं कुर्मः
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन द्विपदेन वा उत्तरं लिखन्तु –
(क) वर्णानां कतिविधाः मात्राः भवन्ति?
उत्तरम्: चतुर्विधाः
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् वर्णानां चतुर्विधाः मात्राः भवन्ति – ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः, अर्धमात्रा च।
(ख) एकविधा मात्रा केषां भवति?
उत्तरम्: व्यञ्जनानाम्
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् व्यञ्जनानां नित्यम् एकविधा अर्धमात्रा एव भवति।
(ग) स्वरेषु कतिविधाः मात्राः भवन्ति?
उत्तरम्: त्रिविधाः
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् स्वरेषु त्रिविधाः मात्राः भवन्ति – ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः।
(घ) संस्कृत-भाषायाम् आहत्य कति स्वराः भवन्ति?
उत्तरम्: द्वाविंशति
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् संस्कृत-भाषायाम् आहत्य २२ स्वराः भवन्ति।
(ङ) विविध-मात्राणाम् उच्चारणे कस्य भेदः भवति?
उत्तरम्: कालस्य
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् विविध-मात्राणाम् उच्चारणे कालस्य भेदः भवति।
(च) नित्यम् अर्धमात्रा केषां भवति?
उत्तरम्: व्यञ्जनानाम्
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् सर्वेषां व्यञ्जनानां नित्यम् अर्धमात्रा एव भवति।
(छ) ध्वनयः कति-प्रकारकाः सन्ति?
उत्तरम्: त्रिप्रकारकाः
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् ध्वनयः त्रिप्रकारकाः – एकमात्रः, द्विमात्रः, त्रिमात्रः।
(ज) विसर्गस्य कति मात्राः भवन्ति?
उत्तरम्: अर्धमात्रा
विवरणम्: विसर्गः अयोगवाहः अस्ति, अतः तस्य अर्धमात्रा एव भवति, यथा पाठे व्यञ्जनानां विषये उक्तम्।
(झ) अनुस्वारस्य कति मात्राः भवन्ति?
उत्तरम्: अर्धमात्रा
विवरणम्: अनुस्वारः अयोगवाहः अस्ति, अतः तस्यापि अर्धमात्रा एव भवति, यथा पाठे उक्तम्।
2. पूर्णवाक्येन लिखन्तु –
(क) स्वराणां कतिविधाः भेदाः उपभेदाः चन्ति? नामानि लिखन्तु?
उत्तरम्: स्वराणां द्विविधाः भेदाः त्रिविधाः उपभेदाः च सन्ति। भेदौ – सामानाक्षराणि, सन्ध्यक्षराणि च। उपभेदाः – ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः च।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् स्वराः सामानाक्षराणि (अ, इ, उ, ऋ, लृ) सन्ध्यक्षराणि (ए, ऐ, ओ, औ) च भवन्ति। त्रिविधाः मात्राः – ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः।
(ख) व्यञ्जनानां कतिविधाः भेदाः उपभेदाः च सन्ति? नामानि लिखन्तु?
उत्तरम्: व्यञ्जनानां चतुर्विधाः भेदाः एकविधः उपभेदः च अस्ति। भेदाः – स्पर्शाः, अन्तःस्थाः, ऊष्माणः, अयोगवाहौ च। उपभेदः – अर्धमात्रा।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् व्यञ्जनानां भेदाः – स्पर्शाः (क-म), अन्तःस्थाः (य, र, ल, व), ऊष्माणः (श, ष, स, ह), अयोगवाहौ (ं, ः)। उपभेदः – अर्धमात्रा।
(ग) अनुस्वारस्य विसर्गस्य च सामान्यं नाम किम्? तयोः प्रत्येकं कति मात्राः?
उत्तरम्: अनुस्वारस्य विसर्गस्य च सामान्यं नाम अयोगवाहः अस्ति। तयोः प्रत्येकं अर्धमात्रा भवति।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् अनुस्वारः विसर्गः च अयोगवाहौ स्तः। व्यञ्जनवत् तयोः अर्धमात्रा भवति।
3. परस्परं मेलयत –
उत्तरम्:
4. पट्टिकातः चित्वा उचितं पदं पूरयन्तु –
शिखी, नकुलः, वायसः, चाषः, कोकिलः(क) त्रिमात्रकालं ध्वनिं करोति।
उत्तरम्: शिखी
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् शिखी (मयूरः) त्रिमात्रकालं ध्वनिं करोति।
(ख) द्विमात्रकालं ध्वनिं करोति।
उत्तरम्: वायसः
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् वायसः (काकः) द्विमात्रकालं ध्वनिं करोति।
(ग) एकमात्रकालं ध्वनिं करोति।
उत्तरम्: चाषः
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् चाषः (नीलकण्ठः) एकमात्रकालं ध्वनिं करोति।
(घ) अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति।
उत्तरम्: नकुलः
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् नकुलः अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति।