परिचय
अयं पाठः हितोपदेशग्रन्थात् गृहीतः अस्ति। अस्य मुख्यः सन्देशः — सामान्येष्वपि साधनासु यदि संहत्य बलं भवति तर्हि दुष्करकार्यं साधयितुं शक्यते। कथा कपोतराजस्य चित्रग्रीवस्य मित्रं मुषिकः धरणिकः च सम्बन्धिनी अस्ति। मित्रसमूहस्य साहाय्येन बन्धनमोचनं कथ्यते।अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- गर्मी-अवकाशे छात्राः उत्तराखण्डं गतवन्तः। ते श्रीकेदारनाथस्य आरोहणकाले सेतुभङ्गः अभवत्।
- सर्वे भयभीताः अभवन्, किन्तु नायकः समाधानं प्रदत्तवान्। सर्वे मिलित्वा सेतुं दुरुस्तं कृत्वा लक्ष्यं प्राप्तवन्तः।
- नायकः अवदत् — आत्मविश्वासेन दुष्करं कार्यं साध्यं भवति।
- अस्मिन् प्रसङ्गे नायकः हितोपदेशस्य एकां कथां श्रोतुं प्रेषितवान्।
हितोपदेशकथा
- गोदावरीतीरे शालवृक्षः आसीत्। तत्र व्याधः जालं प्रसार्य कपोतान् ग्रहीतुं प्रयत्नवान्।
- कपोताः तण्डुलकणान् दृष्ट्वा लोभेन भूमौ अवतरितवन्तः।
- ते सर्वे जाले बद्धाः अभवन्।
- चक्रवाकः (चित्रग्रीवः) राजः अवदत् — सर्वे मिलित्वा एकचित्तेन जालमुत्पाट्य गगनं गच्छाम।
- कपोताः एकचित्तेन उत्थाय जालसहिताः आकाशं गतवन्तः।
- व्याधः विस्मितः अभवत्, तदा कपोताः मित्रं धरणिकं मूषिकं समिपं गतवन्तः।
- धरणिकः प्रारम्भे शङ्कायुक्तः आसीत्, किन्तु चिरपरिचयात् कपोतराजं दृष्ट्वा प्रसन्नः जातः।
- धरणिकः सर्वेषां पाशान् कृमेण छित्त्वा मुक्तिं दत्तवान्।
- सर्वे कपोताः आनन्देन आकाशे पुनः गत्वा कृतज्ञतां प्रकटितवन्तः।
अध्ययनफलं
- सङ्घटितः प्रयासः महत्कार्यं साधयति।
- आपद्कालः अपि आत्मविश्वासेन मित्रसाहाय्येन च सुगमः भवति।
- हितोपदेशः बालानां नीतिशिक्षायाः मूलस्रोतः अस्ति।
शब्दार्थ
- भगिः – सेतु
- अक्रन्दन् – रोदितवन्तः
- तण्डुलकणाः – चावलदानानि
- चक्रग्रीवः – कपोतराजः
- धरणिकः – मूषिकः
- एकचित्तिभूय – एकचित्तेन
- पाशः – बन्धनम्
- अपकारः – हानि
अर्थबोधः
- पाठे एकं सूत्रम् — “सङ्घटितेन प्रयत्नेन दुष्करं कार्यं सुलभं भवति।”
- हितोपदेशस्य श्लोकाः अपि अस्मिन्नेव विषये नीतिं दर्शयन्ति।
- तृणानि अपि समूहबलात् गजं बध्नन्ति इत्यत्र दृष्टान्तः दत्तः।
व्याकरणं
- लङ्लकारः, लट्लकारः, लृट्, लोट् इत्यादयः प्रयोगाः दत्ताः।
- लट्-लकारे ल्यप्-प्रत्ययस्य प्रयोगः पठितः।
- सन्धिसूत्राणि, समासाः, अव्ययानि अपि दत्तानि।
ग्रन्थपरिचयः
- एषः पाठः “हितोपदेशः” नामकग्रन्थात् उद्धृतः अस्ति।
- लेखकः पण्डितः नारायणपण्डितः।
- हितोपदेशे चत्वारः प्रकरणाः — मित्रलाभः, सुहृद्भेदः, विग्रहः, सन्धिः।
- बालानां संस्कृतशिक्षायै अयं ग्रन्थः उपयोगी अस्ति।
नीतिश्लोकाः
- “अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका। तृणैरगुणितैर्मत्वा बद्ध्यन्ते मत्स्ययो महान्॥”
- “धैर्यं क्षमा धर्ममथोऽभियोगे शमा वक्तृत्वं युधि चाप्रणाशः। यशश्च शीलं च यदा प्रयुक्तं तदा गुणाः स्युः पुरुषस्य सन्तः॥”