लेखकपरिचयः
अस्मिन् पाठे लेखकस्य निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतश्लोकानां संकलनरूपेण रचितः। एषः पाठः दीपकं पुस्तकस्य कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तके समाविष्टः अस्ति। श्लोकाः विद्यायाः महत्वं, तस्याः उपयोगं, जीवनस्य उन्नतिं च प्रदर्शन्ति।
मुख्यविषयः
एषः पाठः विद्यायाः महत्वं दर्शति। विद्या जीवनस्य सर्वं शोभनं करोति, यया मनुष्यः यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च प्राप्नोति। श्लोकाः स्पष्टयन्ति यत् विद्या विना जीवनं निष्फलं, पशुसमं च भवति। बुद्धिमन्तः समयस्य सदुपयोगं कुर्वन्ति, मूर्खाः तु समयं नष्टं कुर्वन्ति।
कहानी का सारः
एषः पाठः कथारूपं नास्ति, किन्तु दश श्लोकानां संकलनं अस्ति। प्रत्येकं श्लोकः विद्यायाः विभिन्नं पक्षं प्रकटति। श्लोकाः कथन्ति यत् विद्या रूपं, धनं, बन्धुं, सुखं च ददाति। यः विद्या न अर्जति, सः पशुसमः भवति। बुद्धिमन्तः काव्यं शास्त्रं च पठन्ति, मूर्खाः तु निद्रया, कलहेन वा समयं नष्टं कुर्वन्ति। विद्या सज्जनाय ज्ञानं, दानं, रक्षणं च ददाति, किन्तु दुर्जनः तस्याः दुरुपयोगं करोति। विद्या चोरेण न हार्या, राज्ञा न ग्राह्या, वितरणेन वर्धति च।
कहानी की मुख्यघटनाः
यतः एषः पाठः श्लोकसङ्कलनं अस्ति, न तु कथा, अतः मुख्यघटनाः न सन्ति। तथापि श्लोकानां मुख्यं विचारं संक्षेपेण प्रकटति:
- विद्यायाः शोभा: सुन्दरं रूपं, यौवनं, उच्चकुलं च विद्यया विना न शोभति, यथा गन्धहीनाः किंशुकाः।
- समयस्य उपयोगः: बुद्धिमन्तः काव्यं शास्त्रं च पठन्ति, मूर्खाः निद्रया, कलहेन वा समयं नष्टं कुर्वन्ति।
- विद्यायाः उपयोगः: दुर्जनः विद्यया विवादति, धनेन मदति, शक्त्या पीडति। सज्जनः तु ज्ञानाय, दानाय, रक्षणाय च उपयोगति।
- विद्यायाः अभावः: येषां विद्या, तपः, दानं, धर्मः नास्ति, ते भूवि भारभूताः, पशुसमाः चरन्ति।
- विद्यायाः फलं: विद्या यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च ददाति।
- विद्यायाः मूल्यम्: विद्या गुप्तं धनं, बन्धुः, देवता च अस्ति। राजसु विद्या पूज्यते, न तु धनं।
- सावधानी: विद्या, धनं, मार्गं, वस्त्रं, पर्वतारोहणं च शनैः शनैः कुर्यात्।
- विद्यायाः आवश्यकता: विद्या विना सुखं, धर्मः, अर्थः, मोक्षः च न प्राप्यति।
- विद्यायाः शोभा: चन्द्रः तारकानां, कुसुमं लतानां, राजा पृथिव्याः शोभति, विद्या सर्वस्य शोभति।
- विद्यायाः धनं: विद्या चोरेण न हार्या, न भ्रातृभाज्या, व्यये वर्धति, सर्वधनप्रधानं च अस्ति।
कहानी से शिक्षा:
- विद्या जीवनस्य सर्वं शोभनं करोति। सदा तस्याः अर्जनं कुर्यात्।
- समयस्य सदुपयोगः बुद्धिमता काव्यं, शास्त्रं च पठनेन कुर्यात्।
- विद्या सज्जनाय ज्ञानं, दानं, रक्षणं च ददाति। दुरुपयोगः न कर्तव्यः।
- विद्या विना मनुष्यः पशुसमः भवति। अतः विद्या सर्वदा अर्जनीया।
- विद्या यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च ददाति। तया जीवनं समृद्धं भवति।
- विद्या, धनं च शनैः शनैः अर्जनीयं। संनादेन कार्यं कुर्यात्।
- विद्या गुप्तं धनं, बन्धुः, देवता च अस्ति। तया राजसु सम्मानः प्राप्यति।
शब्दार्थः
शब्दः
अर्थः
हिन्दी
English
रूपयौवनसम्पन्नाः
सौन्दर्ययौवनेन युक्ताः
सौन्दर्य और यौवन से युक्त
Handsome & Youthful
विशालकुलसम्भवाः
उत्तमकुले जन्मन्तः
उच्च कुल में जन्मे
Born in a privileged family
निर्गन्धाः
गन्धरहिताः
गन्धहीन
Without fragrance
किंशुकाः
पलाशवृक्षाः
पलाश के पेड़
Flame of the forest trees
धीमताम्
बुद्धिमताम्
बुद्धिमानों का
Of intelligent people
व्यसनेन
दुरभ्यासेन
बुरी आदतों से
By addiction and bad habits
मदाय
गर्वाय
अभिमान के लिए
For arrogance
परिपीडनाय
कष्टदाय
कष्ट देने के लिए
For troubling
खलः
दुष्टः
दुर्जन
Wicked
शीलम्
सत्स्वभावः
अच्छा स्वभाव
Character
मर्त्यलोके
संसारे
संसार में
In this world
भारभूताः
भाररूपाः
बोझ
Burden
वृत्तिः
आजीविका
रोजगार
Occupation
लक्ष्मीः
सम्पत्तिः
धन
Wealth
यशस्विनी
कीर्तिप्रदा
यश देने वाली
Endowed with fame
तत्त्वज्ञानम्
वास्तविकं ज्ञानम्
यथार्थ ज्ञान
Real knowledge
प्रच्छन्नगुप्तम्
संनादितं रक्षितं च
छिपा और सुरक्षित
Covered and concealed
भोगकरी
सुखदायिनी
सुख देने वाली
That which gives pleasure
यशःसुखकरी
यशः सुखं च ददाति
यश और सुख देने वाली
That which gives fame and happiness
विदेशगमने
अन्यदेशगमनसमये
विदेश यात्रा में
While travelling other places
परा
श्रेष्ठा
उत्तम
Great
विद्याविहीनः
विद्यारहितः
विद्या से रहित
Devoid of education
पन्थाः
मार्गः
रास्ता
The way / Route
कन्था
जीर्णवस्त्रनिमितं वस्त्रं
पुराने कपड़ों से बनी चादर
Rug made from rags
वित्तम्
धनम्
धन
Money
सीख्यम्
सुखम्
सुख
Happiness
भूषणम्
अलङ्कारः
आभूषण
Ornament
चोरहार्यम्
चोरेण हरणीयम्
चोर द्वारा चुराया जा सकने वाला
Can be stolen by thieves
राजहार्यम्
राज्ञा हरणीयम्
राजा द्वारा लिया जा सकने वाला
Able to be grabbed by kings
भ्रातृभाज्यम्
भ्रातृभिः विभाजनीयम्
भाइयों में बाँटा जा सकने वाला
Fit to be distributed amongst siblings
विद्याधनम्
विद्यारूपं धनम्
विद्या रूपी धन
Wealth in the form of knowledge
सर्वधनप्रधानम्
सर्वधनेषु श्रेष्ठम्
सभी धनों में प्रमुख
Most important amongst all kinds of wealth