पृष्ठ नं – 32
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु –
(क) शुभं भवतु इति कः वदति?
उत्तरं: आचार्या
विवरणं: पाठे उल्लिखितं यत् आचार्या छात्रेभ्यः “शुभं भवतु” इति वदति।
(ख) योगिता आचार्यां ‘किं शिक्षयति’ इति वदति?
उत्तरं: सूर्यनमस्कारम्
विवरणं: योगिता आचार्यां पृच्छति यत् सूर्यनमस्कारं शिक्षति इति।
(ग) सूर्यनमस्कारः कतीनाम् आसनानां समाहारः अस्ति?
उत्तरं: द्वादश
विवरणं: सूर्यनमस्कारः द्वादश आसनानां समाहारः अस्ति, यथा परियोजनाकार्ये उल्लिखितम्।
(घ) केषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः?
उत्तरं: योगासनेषु
विवरणं: पाठे स्पष्टं यत् सूर्यनमस्कारः योगासनेषु श्रेष्ठः आसनक्रमः अस्ति।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण जनाः कीदृशं शरीरं प्राप्नुवन्ति?
उत्तरं: स्वस्थम्
विवरणं: सूर्यनमस्कारेण जनाः स्वस्थं शरीरं प्राप्नुवन्ति, यथा श्लोके च उक्तम्।
2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु –
(क) सर्वे छात्राः आचार्यां किं पृच्छन्ति?
उत्तरं: सर्वे छात्राः आचार्यां पृच्छन्ति यत् सूर्यनमस्कारं कथं कुर्याम इति।
विवरणं: पाठे न स्पष्टं पृच्छाविषयः, परन्तु सन्दर्भात् छात्राः सूर्यनमस्कारस्य विधिं जिज्ञासन्ति।
(ख) सूर्यनमस्कारः इत्यनेन कः आशयः?
उत्तरं: सूर्यनमस्कारः इत्यनेन शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च बलं वर्धति।
विवरणं: पाठे उक्तं यत् सूर्यनमस्कारेण त्रिविधं बलं समृद्धति।
(ग) आचार्या कं श्लोकं पाठयति?
उत्तरं: आचार्या श्लोकं पाठयति – “आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने। आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते।”
विवरणं: एषः श्लोकः पाठे स्पष्टं निर्दिष्टः अस्ति।
(घ) सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः कः?
उत्तरं: सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः “ॐ मित्राय नमः” अस्ति।
विवरणं: पाठे प्रथमं मन्त्रः “ॐ मित्राय नमः” इति उक्तम्।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण कीदृशं बलं वर्धति?
उत्तरं: सूर्यनमस्कारेण शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च बलं वर्धति।
विवरणं: पाठे स्पष्टं यत् सूर्यनमस्कारः त्रिविधं बलं समृद्धति।
पृष्ठ नं – 33
3. पाठात् समुचितं पदं चित्वा अधः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु –
(क) प्रत्येकस्मात् __________ पूर्वं एकः मन्त्रः भवति।
उत्तरं: आसनात्
विवरणं: सूर्यनमस्कारस्य प्रत्येकं आसनस्य पूर्वं मन्त्रः उच्चार्यते।
(ख) वयं प्रतिदिनं __________ करवाम।
उत्तरं: सूर्यनमस्कारम्
विवरणं: पाठे आचार्या सर्वं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं कर्तुं प्रेरति।
(ग) स्वस्थं __________ स्वस्थं __________ च प्राप्नवाम।
उत्तरं: शरीरं, मनः
विवरणं: पाठे उक्तं यत् सूर्यनमस्कारेण “स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः” प्राप्यते।
(घ) एकेन __________ सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि।
उत्तरं: श्लोकेन
विवरणं: आचार्या एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य लाभान् कथति।
(ङ) आदित्यस्य __________ ये कुर्वन्ति दिने दिने।
उत्तरं: नमस्कारान्
विवरणं: श्लोके “आदित्यस्य नमस्कारान्” इति पदं प्रयुक्तम्।
पृष्ठ नं – 34
4. पाठे विद्यमानानां ‘नमः’ युक्तशब्दानां सङ्ग्रहं कृत्वा लिखन्तु
यथा: मित्राय नमः
(क) ______________
(ख) ______________
(ग) ______________
(घ) ______________
(ङ) ______________
(च) ______________
(छ) ______________
(ज) ______________
(झ) ______________
(ञ) ______________
(ट) ______________
उत्तरं:
(क) रवये नमः
(ख) सूर्याय नमः
(ग) भानवे नमः
(घ) खगाय नमः
(ङ) पूष्णे नमः
(च) हिरण्यगर्भाय नमः
(छ) मरीचये नमः
(ज) आदित्याय नमः
(झ) सवित्रे नमः
(ञ) अर्काय नमः
(ट) भास्कराय नमः
विवरणं: पाठे (पृष्ठ 3) सर्वं “नमः” युक्तं मन्त्राः स्पष्टं निर्दिष्टाः।
उदाहरणानुसारं कोष्ठकात् पदानि स्वीकृत्य वाक्यानि रचयन्तु –
अग्निः, आचार्या, त्रिवर्णध्वजः, जनकः, वक्षः, देवी, भगिनी, मातामही, जननी, पृथिवी, नदी
यथा: अग्नये नमः॥
(क) ______________
(ख) ______________
(ग) ______________
(घ) ______________
(ङ) ______________
(च) ______________
(छ) ______________
(ज) ______________
(झ) ______________
(ञ) ______________
(ट) ______________
उत्तरं:
(क) जनकः पुत्राय धनं ददाति।
(ख) भगिनी मातरं साहाय्यति।
(ग) नदी पृथिव्यां वहति।
(घ) मातामही पौत्राय कथां कथति।
(ङ) जननी पुत्र्यै प्रेम ददाति।
(च) अग्निः विश्वं संनादति।
(छ) देवी भक्तेभ्यः आशीर्वादं ददाति।
(ज) त्रिवर्णध्वजः देशस्य गौरवं वहति।
(झ) पृथिवी सर्वं धारति।
(ञ) वक्षः सूर्यनमस्कारेण बलं प्रापति।
विवरणं: सर्वं वाक्यानि कोष्ठकात् पदानि स्वीकृत्य सरलं रचितं।
पृष्ठ नं – 35
कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां चतुर्थी-विभक्तेः रूपाणि प्रयुज्य वाक्यानि पुनः लिखन्तु –
यथा: सैनिकः (देश) जीवनं प्रयच्छति।
उत्तरं: सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति।
(क) माता (याचक) वस्त्रं ददाति।
उत्तरं: माता याचकाय वस्त्रं ददाति।
(ख) पौत्रः (पितामही) औषधं ददाति।
उत्तरं: पौत्रः पितामह्यै औषधं ददाति।
(ग) अहं (भगिनी) उपायनं ददामि।
उत्तरं: अहं भगिन्यै उपायनं ददामि।
(घ) पिता (सेविका) वेतनं ददाति।
उत्तरं: पिता सेविकायै वेतनं ददाति।
(ङ) त्वं (मित्र) पुष्पं ददासि।
उत्तरं: त्वं मित्राय पुष्पं ददासि।
(च) देवः (भक्त) आशीर्वादं ददाति।
उत्तरं: देवः भक्ताय आशीर्वादं ददाति।
(छ) आरक्षकः (चोर) दण्डं ददाति।
उत्तरं: आरक्षकः चोराय दण्डं ददाति।
पृष्ठ नं – 36
7. उदाहरणानुसारं माता कस्मै कस्यै धनं ददाति इति कोष्ठके विद्यमानानि पदानि उपयुज्य लिखन्तु –
यथा: माता पुत्र्यै धनं ददाति।
(क) ______________
(ख) ______________
(ग) ______________
(घ) ______________
(ङ) ______________
उत्तरं:
(क) माता पुत्राय धनं ददाति।
(ख) माता पाचिकायै धनं ददाति।
(ग) माता आपणिकाय धनं ददाति।
(घ) माता याचकाय धनं ददाति।
(ङ) माता पितामह्यै धनं ददाति।
विवरणं: सर्वं वाक्यानि कोष्ठकात् पदानि स्वीकृत्य चतुर्थी-विभक्त्या रचितं।
8. उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु –
यथा: गणेश, गणेशाय, गणेशाभ्याम्, गणेशेभ्यः
(क) भक्त, भक्ताय, ________, भक्तेभ्यः
(ख) सेविका, ________, सेविकाभ्याम्, ________
(ग) अनुजा, अनुजायै, ________, ________
(घ) गृहिणी, ________, गृहिणीभ्याम्, ________
(ङ) कुमारी, कुमारीभ्याम्, कुमायै, ________
(च) वन, वनाय, ________, ________
(छ) मित्र, ________, ________, मित्रेभ्यः
उत्तरं:
(क) भक्त, भक्ताय, भक्ताभ्याम्, भक्तेभ्यः
(ख) सेविका, सेविकायै, सेविकाभ्याम्, सेविकाभ्यः
(ग) अनुजा, अनुजायै, अनुजाभ्याम्, अनुजाभ्यः
(घ) गृहिणी, गृहिण्यै, गृहिणीभ्याम्, गृहिणीभ्यः
(ङ) कुमारी, कुमायै, कुमारीभ्याम्, कुमारीभ्यः
(च) वन, वनाय, वनाभ्याम्, वनेभ्यः
(छ) मित्र, मित्राय, मित्राभ्याम्, मित्रेभ्यः
पृष्ठ नं – 38
1. सूर्यनमस्कारस्य द्वादशानाम् आसनानां भित्तिपत्राणि रचयन्तु। मन्त्रान् अपि लिखन्तु।
उत्तरं: सूर्यनमस्कारस्य द्वादश आसनानि निम्नलिखितानि, येषां भित्तिपत्रं रचितुं शक्यं:
- प्रणामासनम् – ॐ मित्राय नमः
- हस्तोत्तानासनम् – ॐ रवये नमः
- पादहस्तासनम् – ॐ सूर्याय नमः
- अश्वसञ्चालानासनम् – ॐ भानवे नमः
- पर्वतासनम् – ॐ खगाय नमः
- अष्टाङ्गनमस्कारः – ॐ पूष्णे नमः
- भुजङ्गासनम् – ॐ हिरण्यगर्भाय नमः
- पर्वतासनम् – ॐ मरीचये नमः
- अश्वसञ्चालानासनम् – ॐ आदित्याय नमः
- पादहस्तासनम् – ॐ सवित्रे नमः
- हस्तोत्तानासनम् – ॐ अर्काय नमः
- प्रणामासनम् – ॐ भास्कराय नमः
विवरणं: भित्तिपत्रे प्रत्येकं आसनस्य चित्रं, नाम, मन्त्रः च लेखनीयः।
2. प्रतिदिनं सकुटुम्ब सूर्यनमस्कारस्य अभ्यासं कुर्वन्तु।
उत्तरं: प्रतिदिनं प्रभाते कुटुम्बेन सह सूर्यनमस्कारस्य अभ्यासः कर्तव्यः। प्रारम्भे १-२ चक्राः, क्रमेण ५-१० चक्राः कर्तुं शक्यन्ते।
विवरणं: अभ्यासेन शारीरिकं मानसिकं च स्वास्थ्यं समृद्धति।
3. विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय।
अस्मिन् श्लोके विद्यमानानि चतुर्थी-विभक्त्यन्तरूपाणि चित्वा लिखन्तु।
उत्तरं:
- विवादाय
- मदाय
- परिपीडनाय
- ज्ञानाय
- दानाय
- रक्षणाय
विवरणं: श्लोके सर्वं चतुर्थी-विभक्त्यन्तं रूपं स्पष्टं चितं।