पृष्ठ नं – 43
1. एकः शृगालः इति गीतस्य साभिनयं कक्षायां गानं कुर्वन्तु।
उत्तरं: एतत् कार्यं कक्षायां साभिनयं गीतस्य गानं कर्तव्यम्। शृगालस्य कथां गायन्तः छात्राः शृगालस्य चेष्टाः, यथा वनं गमनं, द्राक्षाफलं दृष्ट्वा उत्पतनं, अन्ते पलायनं च, नाट्यरूपेण प्रदर्शयेयुः। अध्यापकः छात्रान् मार्गदर्शनं कुर्यात्, यथा गीतं सस्वरं, साभिनयं च भवति।
विवरणं: प्रश्नः कक्षायां साभिनयं गानं कर्तुं निर्दिशति। यद्यपि एतत् स्वयं कर्तव्यं कार्यं, उत्तरं सरलं संस्कृतभाषया लिखितं यथा छात्राः कथं कार्यं कुर्युरिति स्पष्टं भवति।
2. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तरं लिखन्तु—
(क) कः वनं गच्छति?
उत्तरं: शृगालः
विवरणं: पाठे वर्णितं यत् शृगालः वनं गच्छति।
(ख) शृगालः कां पश्यति?
उत्तरं: द्राक्षालतां
विवरणं: शृगालः द्राक्षालतां पश्यति, यथा पाठे “प्रपश्यति द्राक्षालतां” इति उक्तम्।
(ग) शृगालस्य मुखे किं जायते?
उत्तरं: रसः
विवरणं: द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृगालस्य मुखे रसः (लालारसः) जायते, यथा “अनुक्षणं तन्मुखं रसः जायते” इति ।
(घ) शृगालः किं पश्यति?
उत्तरं: द्राक्षाफलम्
विवरणं: शृगालः द्राक्षाफलं पश्यति, यथा “सः पश्यति द्राक्षाफलम्” इति।
(ङ) द्राक्षाफलं कुत्र दृश्यते?
उत्तरं: उपरि लतासु
विवरणं: द्राक्षाफलं उपरि लतासु दृश्यते, यथा “उपरि उपरि लतासु दृश्यते च तत्फलम्” इति।
(च) किं शृगालः पुनः पुनः उत्पतति?
उत्तरं: आम्
विवरणं: शृगालः पुनः पुनः उत्पतति, यथा “एकवारम् उत्पतति, द्विवारम् उत्पतति, त्रिवारम् उत्पतति, पुनः पुनः उत्पतति” इति।
(छ) किं शृगालः द्राक्षाफलं प्राप्नोति?
उत्तरं: न
विवरणं: शृगालः द्राक्षाफलं न प्राप्नोति, यतः सः अन्ते पलायति, यथा “सः पलायते” इति।
3. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु—
(क) शृगालः कथं वनं गच्छति?
उत्तरं: शृगालः बुभुक्षया वनं गच्छति।
विवरणं: पाठे न स्पष्टं कथितं यत् शृगालः कथं गच्छति, परन्तु शब्दकोशे “बुभूक्षा” (भूख) इति उक्तं, अतः बुभुक्षया गमनं युक्तिसंगतम्।
(ख) वनं गत्वा शृगालस्य किं जायते?
उत्तरं: वनं गत्वा शृगालस्य द्राक्षालता दृश्यते।
विवरणं: वनं गत्वा शृगालः द्राक्षालतां पश्यति, यथा “प्रपश्यति द्राक्षालतां” इति।
(ग) शृगालः द्राक्षाफलं कुत्र पश्यति?
उत्तरं: शृगालः उपरि लतासु द्राक्षाफलं पश्यति।
विवरणं: पाठे उक्तं यत् “उपरि उपरि लतासु दृश्यते च तत्फलम्” इति।
(घ) द्राक्षाफलं दृष्ट्वा कस्य मुखे रसः जायते?
उत्तरं: द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृगालस्य मुखे रसः जायते।
विवरणं: पाठे स्पष्टं यत् “अनुक्षणं तन्मुखं रसः जायते” इति, अर्थात् शृगालस्य मुखे रसः जायति।
(ङ) अन्ते शृगालः किं वदति?
उत्तरं: अन्ते शृगालः वदति यत् “आम्लं द्राक्षाफलम्” इति।
विवरणं: शृगालः द्राक्षाफलं न प्राप्य “आम्लं द्राक्षाफलम्” इति कथयति, यथा पाठे “इत्येवं कथयति” इति।
पृष्ठ नं – 44
4. उपरि प्रदत्तां मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितक्रियापदानि लिखन्तु—
(क) वन्दते
उत्तरं: वन्दते | वन्देते | वन्दन्ति
वन्दसे | वन्देथे | वन्दथ
वन्दे | वन्दावहे | वन्दामहे
विवरणं: पाठे लट्-लकारस्य रूपं दत्तं, यथा लभते, लभेते, लभन्ति इत्यादि। तेनैव प्रकारेण वन्दति-धातोः रूपं लिखितम्।
(ख) पलायते
उत्तरं: पलायते | पलायेते | पलायन्ति
पलायसे | पलायेथे | पलायथ
पलाये | पलायावहे | पलायामहे
विवरणं: पलायति-धातोः लट्-लकारस्य रूपं लभते-इति उदाहरणानुसारं लिखितम्।
(ग) जायते
उत्तरं: जायते | जायेते | जायन्ति
जायसे | जायेथे | जायथ
जाये | जायावहे | जायामहे
विवरणं: जायति-धातोः लट्-लकारस्य रूपं लभते-इति उदाहरणानुसारं पूरितम्।
5. उदाहरणानुसारं एकवचनरूपं दृष्ट्वा द्विवचन-बहुवचनरूपाणि लिखन्तु—
उत्तरं:
विवरणं: प्रत्येकं धातोः लट्-लकारस्य रूपं लभते-इति उदाहरणानुसारं पूरितम्।
पृष्ठ नं – 45
6. उदाहरणानुसारं वाक्यद्वयं लिखन्तु—
यथा – शत्रुः (पलाय्) शत्रुः पलायते | चोराः (पलाय्) चोराः पलायन्ति
(क) वृक्षः (वर्ध्)
उत्तरं: वृक्षः वर्धते | बालाः वर्धन्ति
(ख) छात्रः (वन्द्)
उत्तरं: छात्रः वन्दति | भक्ताः वन्दन्ति
(ग) वैद्यः (वीक्ष्)
उत्तरं: वैद्यः वीक्षते | प्रेक्षकाः वीक्षन्ति
(घ) कर्मचारी (सेव्)
उत्तरं: कर्मचारी सेवति | महिलाः सेवन्ति
(ङ) वृक्षः (कम्प्)
उत्तरं: वृक्षः कम्पते | रुग्णाः कम्पन्ति
विवरणं: प्रत्येकं वाक्यं धातोः लट्-लकारस्य एकवचन-बहुवचनरूपेण पूरितं, यथा उदाहरणं दत्तम्।
7. उदाहरणं दृष्ट्वा वाक्यानि उचितरूपैः पूरयन्तु—
(क) शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं (जाय्)
उत्तरं: शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं जायते
(ख) मूषकः मार्जारं दृष्ट्वा (पलाय्)
उत्तरं: मूषकः मार्जारं दृष्ट्वा पलायति
(ग) रात्रिकाले मार्गदीपाः (प्रकाश्)
उत्तरं: रात्रिकाले मार्गदीपाः प्रकाशन्ति
(घ) अहं देवं (वन्द्)
उत्तरं: अहं देवं वन्दामि
(ङ) त्वं किमर्थं (लज्ज्)
उत्तरं: त्वं किमर्थं लज्जसे
(च) वयं देशं (सेव्)
उत्तरं: वयं देशं सेवामः
विवरणं: प्रत्येकं वाक्यं धातोः लट्-लकारस्य उचितरूपेण पूरितं, यथा उदाहरणं दत्तम्।
पृष्ठ नं – 46
योग्यताविस्तरः
श्लोकान् उच्चैः पठन्तु, अर्थम् अवगच्छन्तु च।
श्लोकः 1:
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥१॥
अर्थः नीचाः (निकृष्टजनाः) विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभन्ति। मध्याः (मध्यमजनाः) प्रारभ्य विघ्नेन संनादति। उत्तमजनाः पुनः पुनः विघ्नैः प्रतिहन्यमानाः अपि कार्यं न त्यजन्ति।
श्लोकः 2:
गच्छन् पिपीलको याति योजनानां शतान्यपि।
अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥२॥
अर्थः गच्छन् पिपीलकः (कीटः) योजनानां शतान्यपि गच्छति, परन्तु अगच्छन् वैनतेयः (गरुडः) एकं पदमपि न गच्छति।
विवरणं: श्लोकौ प्रयत्नस्य महत्त्वं दर्शति। प्रथमः श्लोकः कथति यत् उत्तमजनाः विघ्नान् संनादति कार्यं समापयन्ति। द्वितीयः श्लोकः कथति यत् प्रयत्नेन सः सर्वं प्राप्नोति, यथा पिपीलकः, परन्तु अप्रयत्नेन गरुडोऽपि न किञ्चित् प्रापति।
परियोजनाकार्यम्
त्वं जीवने कदाचित् अभीष्टं वस्तु न लभसे। कदाचित् तव लक्ष्यपूर्तिः न भवति। तदा त्वं किं करोषि, किं च चिन्तयसि इति संस्कृतभाषया / स्वभाषया प्रसङ्गसहितं लिख।
उत्तरं: यदा मे अभीष्टं वस्तु न लभति, तदा प्रथमं चिन्तामि यत् किम् कारणं भवति। ततः पुनः प्रयत्नं करोमि। उदाहरणार्थं, यदि परीक्षायां न्यूनं अङ्कं लभति, तदा पाठान् पुनः पठामि, अध्यापकेभ्यः मार्गदर्शनं याचामि। चिन्तामि यत् विघ्नाः जीवनस्य भागः, किन्तु प्रयत्नेन सर्वं सम्भवति। यथा पाठे शृगालः द्राक्षाफलं न प्रापति, तथैव जीवनेऽपि विफलता भवति, परन्तु उत्तमजनाः न संनादति।
विवरणं: प्रश्नः छात्रस्य स्वानुभवं लिखितुं कथति, अतः सरलं उदाहरणं सहितं उत्तरं संस्कृतभाषया लिखितम्।
कार्यकलापः
मुखेन द्राक्षाफलस्य ग्रहणम् – इति क्रीडां कारयामः।
उत्तरं: एषा क्रीडा रज्ज्वा बद्धं द्राक्षाफलं वा मधुरं मुखेन ग्रहीतुं आयोजति। अध्यापकः रज्जुं आकर्षति शिथिलति च, यथा छात्राः मुखेन फलं ग्रहीतुं प्रयतन्ति। छात्राः क्रीडायां संनादति, यथा शृगालः द्राक्षाफलं प्रापतुं उत्पतति। एषा क्रीडा रुचिकरं शिक्षणं च भवति।
विवरणं: कार्यकलापः क्रीडां वर्णति, अतः तस्य प्रक्रियां सरलं संस्कृतभाषया लिखितम्।