1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु-
(क) दैत्यराजः कः?
उत्तरम्: हिरण्यकशिपुः
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् हिरण्यकशिपुः दैत्यराजः अस्ति।
(ख) के हिरण्यकशिपुं ध्यायन्ति?
उत्तरम्: जनाः
विवरणम्: मन्त्री हिरण्यकशिपुं प्रति वदति यत् सर्वत्र जनाः तमेव ध्यायन्ति।
(ग) किं देवेभ्यः न दास्यन्ति?
उत्तरम्: यज्ञभागम्
विवरणम्: दैत्यपुरोहितः कथति यत् इतः परं यज्ञभागं देवेभ्यः न दास्यन्ति।
(घ) कस्य दलनेन अपि सः जीवति?
उत्तरम्: गजस्य
विवरणम्: सेनापतिः वदति यत् गजस्य पददलनेन अपि प्रह्लादः जीवति।
(ङ) राक्षसाः कुतः प्रह्लादं पातितवन्तः?
उत्तरम्: उत्तुङ्गशिखरात्
विवरणम्: सेनापतिः कथति यत् उत्तुङ्गशिखरात् प्रह्लादं पातितवन्तः, तथापि सः न मृतः।
(च) हिरण्यकशिपुः कस्मात् वरं प्राप्तवान्?
उत्तरम्: ब्रह्मदेवात्
विवरणम्: नृसिंहः वदति यत् हिरण्यकशिपुः ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्तवान्।
(छ) हरिः कुत्र अस्ति इति कः वदति?
उत्तरम्: प्रह्लादः
विवरणम्: प्रह्लादः हिरण्यकशिपुं प्रति वदति यत् हरिः सर्वत्र अस्ति।
2. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु-
(क) के भीताः तिष्ठन्ति?
उत्तरम्: सुराः, असुराः, यक्षाः, गन्धर्वाः, किन्नराः च हिरण्यकशिपोः भीताः तिष्ठन्ति।
विवरणम्: मन्त्री कथति यत् सर्वे एते हिरण्यकशिपोः भीताः तिष्ठन्ति।
(ख) प्रह्लादः अहर्निशं किं करोति?
उत्तरम्: प्रह्लादः अहर्निशं हरेः गुणगानं करोति।
विवरणम्: हिरण्यकशिपुः स्वयं कथति यत् प्रह्लादः मम शत्रोः हरेः गुणगानं करोति।
(ग) प्रह्लादं कथं समुद्रे क्षिप्तवन्तः?
उत्तरम्: प्रह्लादं रज्ज्वा बद्ध्वा समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः।
विवरणम्: मन्त्री कथति यत् प्रह्लादं रज्ज्वा बद्ध्वा समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः, तथापि सः न मृतः।
(घ) नृसिंहः कथं बहिः आगच्छति?
उत्तरम्: नृसिंहः हिरण्यकशिपुना स्तम्भे प्रहृत्य महता गर्जनेन स्तम्भात् बहिः आगच्छति।
विवरणम्: पाठे वर्णितं यत् हिरण्यकशिपुः स्तम्भं प्रहरति, तदा महता गर्जनेन नृसिंहः स्तम्भात् बहिः आगच्छति।
(ङ) हिरण्यकशिपुः केन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति?
उत्तरम्: हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति।
विवरणम्: हिरण्यकशिपुः प्रह्लादं प्रति कथति यत् अनेन खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
3. उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
(क) रामेण रामाभ्याम् रामैः
उत्तरम्: रामः रामौ रामाः
विवरणम्: मूलशब्दः रामः अस्ति। तृतीया विभक्तौ एकवचनं रामेण, द्विवचनं रामाभ्याम्, बहुवचनं रामैः।
(ख) चमसेन … …
उत्तरम्: चमसेन चमसाभ्याम् चमसैः
विवरणम्: मूलशब्दः चमसः। तृतीया विभक्तौ एकवचनं चमसेन, द्विवचनं चमसाभ्याम्, बहुवचनं चमसैः।
(ग) आचार्येण … आचार्यैः
उत्तरम्: आचार्येण आचार्याभ्याम् आचार्यैः
विवरणम्: मूलशब्दः आचार्यः। तृतीया विभक्तौ एकवचनं आचार्येण, द्विवचनं आचार्याभ्याम्, बहुवचनं आचार्यैः।
(घ) … … आसन्दैः
उत्तरम्: आसन्देन आसन्दाभ्याम् आसन्दैः
विवरणम्: मूलशब्दः आसन्दः। तृतीया विभक्तौ एकवचनं आसन्देन, द्विवचनं आसन्दाभ्याम्, बहुवचनं आसन्दैः।
(ङ) बालिकया … बालिकाभिः
उत्तरम्: बालिकया बालिकाभ्याम् बालिकाभिः
विवरणम्: मूलशब्दः बालिका। तृतीया विभक्तौ एकवचनं बालिकया, द्विवचनं बालिकाभ्याम्, बहुवचनं बालिकाभिः।
(च) … पेटिकाभ्याम् …
उत्तरम्: पेटिकया पेटिकाभ्याम् पेटिकाभिः
विवरणम्: मूलशब्दः पेटिका। तृतीया विभक्तौ एकवचनं पेटिकया, द्विवचनं पेटिकाभ्याम्, बहुवचनं पेटिकाभिः।
(छ) मित्रेण … …
उत्तरम्: मित्रेण मित्राभ्याम् मित्रैः
विवरणम्: मूलशब्दः मित्रम्। तृतीया विभक्तौ एकवचनं मित्रेण, द्विवचनं मित्राभ्याम्, बहुवचनं मित्रैः।
(ज) … … वस्त्रैः
उत्तरम्: वस्त्रेण वस्त्राभ्याम् वस्त्रैः
विवरणम्: मूलशब्दः वस्त्रम्। तृतीया विभक्तौ एकवचनं वस्त्रेण, द्विवचनं वस्त्राभ्याम्, बहुवचनं वस्त्रैः।
4. उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु-
(क) हिरण्यकशिपुः आगच्छति।
प्रश्नः कः आगच्छति?
विवरणम्: रेखाङ्कितपदं हिरण्यकशिपुः, अतः प्रश्नः कः।
(ख) सुरासुरा: सर्वे भीता: भविष्यन्ति।
प्रश्नः के भीताः भविष्यन्ति?
विवरणम्: रेखाङ्कितपदं सुरासुराः, अतः प्रश्नः के।
(ग) दैत्यराज: खड्गेन प्रहरति।
प्रश्नः दैत्यराजः केन प्रहरति?
विवरणम्: रेखाङ्कितपदं खड्गेन, अतः प्रश्नः केन।
(घ) अहं प्रह्लादं मारयिष्यामि।
प्रश्नः कं मारयिष्यामि?
विवरणम्: रेखाङ्कितपदं प्रह्लादं, अतः प्रश्नः कम्।
(ङ) तात! हरिस्तु सर्वत्र अस्ति।
प्रश्नः हरिः कुत्र अस्ति?
विवरणम्: रेखाङ्कितपदं सर्वत्र, अतः प्रश्नः कुत्र।
(च) पुत्रस्य विषये वक्तुम् इच्छति।
प्रश्नः कस्य विषये वक्तुम् इच्छति?
विवरणम्: रेखाङ्कितपदं पुत्रस्य, अतः प्रश्नः कस्य।
(छ) नृसिंहः निजनखैः हिरण्यकशिपुं मारितवान्।
प्रश्नः नृसिंहः केन हिरण्यकशिपुं मारितवान्?
विवरणम्: रेखाङ्कितपदं निजनखैः, अतः प्रश्नः केन।
5. अधः प्रदत्तेषु रिक्तस्थानेषु तृतीया-विभक्त्यन्तानि रूपाणि लिखन्तु-
(क) अहं मम ________ (खड्ग) स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
उत्तरम्: अहं मम खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
विवरणम्: खड्गस्य तृतीया विभक्तौ एकवचनं खड्गेन।
(ख) प्रह्लाद: गजस्य ________ (पददलन) अपि जीवति।
उत्तरम्: प्रह्लादः गजस्य पददलनेन अपि जीवति।
विवरणम्: पददलनस्य तृतीया विभक्तौ एकवचनं पददलनेन।
(ग) सर्वे जना: ________ (नारायण) अनुगृहीताः।
उत्तरम्: सर्वे जनाः नारायणेन अनुगृहीताः।
विवरणम्: नारायणस्य तृतीया विभक्तौ एकवचनं नारायणेन।
(घ) ________ (निजनख) तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि।
उत्तरम्: निजनखैः तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि।
विवरणम्: निजनखस्य तृतीया विभक्तौ बहुवचनं निजनखैः।
(ङ) बालिकाः ________ (शिक्षिका) सह चर्चां कुर्वन्ति।
उत्तरम्: बालिकाः शिक्षिकया सह चर्चा कुर्वन्ति।
विवरणम्: शिक्षिकायाः तृतीया विभक्तौ एकवचनं शिक्षिकया।
6. उदाहरणानुसारं संयोज्य लिखन्तु-
(क) रमा + ईशः
उत्तरम्: रमेशः
विवरणम्: रमा + ईशः = रमेशः (संधिः सवर्णदीर्घसंधिः)।
(ख) सुर + ईश्वरः
उत्तरम्: सुरेश्वरः
विवरणम्: सुर + ईश्वरः = सुरेश्वरः (संधिः सवर्णदीर्घसंधिः)।
(ग) नाग + इन्द्रः
उत्तरम्: नागेन्द्रः
विवरणम्: नाग + इन्द्रः = नागेन्द्रः (संधिः सवर्णदीर्घसंधिः)।
(घ) गज + इन्द्रः
उत्तरम्: गजेन्द्रः
विवरणम्: गज + इन्द्रः = गजेन्द्रः (संधिः सवर्णदीर्घसंधिः)।
(ङ) माता + इव
उत्तरम्: मातेव
विवरणम्: माता + इव = मातेव (संधिः यण्संधिः)।
(च) राम + इति
उत्तरम्: रामेति
विवरणम्: राम + इति = रामेति (संधिः यण्संधिः)।
(छ) पर + उपकारः
उत्तरम्: परोपकारः
विवरणम्: पर + उपकारः = परोपकारः (संधिः गुणसंधिः)।
(ज) मम + उपरि
उत्तरम्: ममोपरि
विवरणम्: मम + उपरि = ममोपरि (संधिः वृद्धिसंधिः)।
(झ) सूर्य + उदयः
उत्तरम्: सूर्योदयः
विवरणम्: सूर्य + उदयः = सूर्योदयः (संधिः यण्संधिः)।
(ञ) रामेण + उक्तम्
उत्तरम्: रामेणोक्तम्
विवरणम्: रामेण + उक्तम् = रामेणोक्तम् (संधिः वृद्धिसंधिः)।
(ट) तस्य + उपरि
उत्तरम्: तस्योपरि
विवरणम्: तस्य + उपरि = तस्योपरि (संधिः यण्संधिः)।
7. उदाहरणानुसारं वाक्यानि वर्तमानकालतः भविष्यत्-काले परिवर्तयन्तु-
(क) सा आपणं गच्छति।
उत्तरम्: सा आपणं गमिष्यति।
विवरणम्: गच्छति लट् लकारे, गमिष्यति लृट् लकारे।
(ख) रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडति।
उत्तरम्: रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडिष्यति।
विवरणम्: क्रीडति लट् लकारे, क्रीडिष्यति लृट् लकारे।
(ग) बाला: फलानि खादन्ति।
उत्तरम्: बालाः फलानि खादिष्यन्ति।
विवरणम्: खादन्ति लट् लकारे, खादिष्यन्ति लृट् लकारे।
(घ) ता: योगासनं कुर्वन्ति।
उत्तरम्: ताः योगासनं करिष्यन्ति।
विवरणम्: कुर्वन्ति लट् लकारे, करिष्यन्ति लृट् लकारे।
(ङ) अहं नित्यं पठामि।
उत्तरम्: अहं नित्यं पठिष्यामि।
विवरणम्: पठामि लट् लकारे, पठिष्यामि लृट् लकारे।
(च) त्वं कस्मिन् विषये वदसि?
उत्तरम्: त्वं कस्मिन् विषये वदिष्यसि?
विवरणम्: वदसि लट् लकारे, वदिष्यसि लृट् लकारे।
(छ) आवां पाठं लिखावः।
उत्तरम्: आवां पाठं लेखिष्यावः।
विवरणम्: लिखावः लट् लकारे, लेखिष्यावः लृट् लकारे।
(ज) यूयं शालां गच्छथ।
उत्तरम्: यूयं शालां गमिष्यथ।
विवरणम्: गच्छथ लट् लकारे, गमिष्यथ लृट् लकारे।
(झ) ते बालिके वैद्ये भवतः।
उत्तरम्: ते बालिके वैद्ये भविष्यतः।
विवरणम्: भवतः लट् लकारे, भविष्यतः लृट् लकारे।
(ञ) वयं श्लोकान् स्मरामः।
उत्तरम्: वयं श्लोकान् स्मरिष्यामः।
विवरणम्: स्मरामः लट् लकारे, स्मरिष्यामः लृट् लकारे।
8. उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
उत्तरम्:
