वयम् अभ्यासं कुर्मः
1. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति वदन्तु लिखन्तु च-
(क) किं वयं पृथिव्याः पुत्राः पुत्र्यः च स्मः?
उत्तरम्: आम्
विवरणम्: पाठे उक्तम् यत् भूमिः माता अस्ति वयं च पृथिव्याः सन्तानाः स्मः। अतः वयं सर्वं पृथिव्याः पुत्राः पुत्र्यः च स्मः।
(ख) किं रत्नम् अन्विष्यति?
उत्तरम्: न
विवरणम्: पाठे स्पष्टम् यत् रत्नं न अन्विष्यति, अपितु ग्राहकाः रत्नानाम् अन्वेषणं कुर्वन्ति।
(ग) किं शीलं श्रेष्ठम् आभूषणम् अस्ति?
उत्तरम्: आम्
विवरणम्: पाठे उक्तम् यत् शीलं परं भूषणम् अस्ति। सदाचारः एव मनुष्यस्य श्रेष्ठं आभूषणं भवति।
(घ) किं शरीरम् आद्यं धर्मसाधनम्?
उत्तरम्: आम्
विवरणम्: पाठे वर्णितम् यत् शरीरं स्वस्थं चेत्, तदा धर्मस्य पालनं सम्भवति। अतः शरीरम् आद्यं धर्मसाधनम् अस्ति।
(ङ) किं गुणानां सर्वदा एव आदरः भवति?
उत्तरम्: आम्
विवरणम्: गुणाः पूजास्थानं भवन्ति। यदि अस्मासु गुणाः सन्ती, तदा गुणज्ञाः स्वयमेव अस्मान् अन्विष्यन्ति।
(च) किं क्रियाशीलः एव विद्वान् भवति?
उत्तरम्: आम्
विवरणम्: पाठे उक्तम् यत् यः क्रियावान् पुरुषः, सः विद्वान् भवति। ज्ञानस्य प्रयोगेण एव विद्वान् भवति, न केवलं अध्ययनेन।
(छ) किम् अस्माभिः केवलं मनोरञ्जकानि वाक्यानि वक्तव्यानि?
उत्तरम्: न
विवरणम्: पाठे स्पष्टम् यत् हितं मनोहारि च वचः दुर्लभं भवति। केवलं मनोरञ्जकं वचनं हितं न भवति।
(ज) यः सदा सुखम् इच्छति, किं सः विद्यां प्राप्नोति?
उत्तरम्: न
विवरणम्: पाठे उक्तम् यत् सुखार्थिनः कुतो विद्या। यः केवलं सुखमेव इच्छति, सः विद्यां न प्राप्नोति।
2. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु-
(क) आद्यं धर्मसाधनं किम्?
उत्तरम्: शरीरम्
(ख) कीदृशं वचः मा ब्रूहि?
उत्तरम्: दीनम्
(ग) श्रेष्ठम् आभूषणं किम् अस्ति?
उत्तरम्: शीलम्
(घ) सर्वेषां मनुष्याणां माता का अस्ति?
उत्तरम्: भूमिः
(ङ) रत्नानाम् अन्वेषणं के कुर्वन्ति?
उत्तरम्: ग्राहकाः
3. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु-
(क) कः विद्वान् अस्ति?
उत्तरम्: यः क्रियावान् पुरुषः, सः विद्वान् अस्ति।
विवरणम्: पाठे स्पष्टम् यत् ज्ञानस्य जीवने प्रयोगेन एव पुरुषः विद्वान् भवति, न केवलं अध्ययनेन।
(ख) गुणिषु पूजास्थानं किम्?
उत्तरम्: गुणिषु गुणाः एव पूजास्थानं भवन्ति।
विवरणम्: गुणाः पूजास्थानं भवन्ति, न लिङ्गं न च वयः। यदि गुणाः सन्ती, तदा गुणज्ञाः स्वयमेव अन्विष्यन्ति।
(ग) कः विद्यां न प्राप्नोति?
उत्तरम्: यः सदा सुखमेव इच्छति, सः विद्यां न प्राप्नोति।
विवरणम्: पाठे उक्तम् यत् सुखार्थिनः कुतो विद्या। सुखस्य इच्छा विद्यायाः प्राप्तौ बाधति।
(घ) मनुष्यः विद्याम् अर्थं च कथं साधयेत्?
उत्तरम्: मनुष्यः क्षणशः विद्यां कणशः अर्थं च साधयेत्।
विवरणम्: विद्याप्राप्त्यै समयस्य प्रत्येकं क्षणस्य उपयोगः करणीयः। तथैव धनस्य संग्रहः कणशः निरन्तरं करणीयः।
(ङ) कीदृशं वचनं दुर्लभम्?
उत्तरम्: हितं मनोहारि च वचनं दुर्लभं भवति।
विवरणम्: यत् वचनं हितकारकं च मनोरमं च स्यात्, तादृशं वचनं दुर्लभं भवति।
4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु-
(क) शीलं परं भूषणम्।
प्रश्नः: किम् परं भूषणम् अस्ति?
(ख) मनुष्यः पृथिव्याः सन्तानः अस्ति।
प्रश्नः: मनुष्यः कस्याः सन्तानः अस्ति?
(ग) गुणिषु लिङ्गं वयः च न महत्त्वपूर्णम्।
प्रश्नः: गुणिषु किं न महत्त्वपूर्णम्?
(घ) हितकारकं मनोहारि च वचः दुर्लभं भवति।
प्रश्नः: कीदृशं वचः दुर्लभं भवति?
5. पाठस्य आधारेण उदाहरणानुसारं समुचितं मेलनं कुर्वन्तु-
उत्तरम्:
6. पाठात् अधोलिखितानां पदानां समानार्थकपदानि चित्वा लिखन्तु-
उत्तरम्:
7. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां विभक्ति निर्दिशन्तु-
(क) माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः।
उत्तरम्:
- भूमिः – प्रथमा विभक्तिः
- पृथिव्याः – षष्ठी विभक्तिः
(ख) गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः।
उत्तरम्:
- गुणाः – प्रथमा विभक्तिः
- गुणिषु – सप्तमी विभक्तिः
- लिङ्गं – प्रथमा विभक्तिः
- वयः – प्रथमा विभक्तिः
(ग) शीलं परं भूषणम्।
उत्तरम्: शीलं – प्रथमा विभक्तिः
(घ) क्षणशः कणशः चैव विद्याम् अर्थं च साधयेत्।
उत्तरम्:
- क्षणशः – तृतीया विभक्तिः
- कणशः – तृतीया विभक्तिः
- विद्याम् – द्वितीया विभक्तिः
- अर्थं – द्वितीया विभक्तिः
(ङ) सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम्।
उत्तरम्:
- सुखार्थिनः – षष्ठी विभक्तिः
- विद्या – प्रथमा विभक्तिः
- विद्यार्थिनः – षष्ठी विभक्तिः
(च) हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः।
उत्तरम्:
- हितं – प्रथमा विभक्तिः
- मनोहारि – प्रथमा विभक्तिः
- दुर्लभं – प्रथमा विभक्तिः
- वचः – प्रथमा विभक्तिः
8. यत्र अग्रे स्वरः अस्ति तत्र अनुस्वारस्य स्थाने ‘म्’ लिखित्वा वाक्यानि पुनः लिखन्तु-
(क) न रत्नं अन्विष्यति।
उत्तरम्: न रत्नम् अन्विष्यति।
(ख) शरीरं आद्यं खलु धर्मसाधनम्।
उत्तरम्: शरीरम् आद्यम् खलु धर्मसाधनम्।
(ग) वयं अद्यतनं पाठं पठामः।
उत्तरम्: वयम् अद्यतनम् पाठम् पठामः।
(घ) त्वं अस्माकं गृहं आगच्छ।
उत्तरम्: त्वम् अस्माकम् गृहम् आगच्छ।
(ङ) अहं एकं प्रश्नं प्रष्टुं इच्छामि।
उत्तरम्: अहम् एकम् प्रश्नम् प्रष्टुम् इच्छामि।
(च) गुणं अर्जयितुं अधिकं प्रयत्नं करोतु।
उत्तरम्: गुणम् अर्जयितुम् अधिकम् प्रयत्नम् करोतु।