वयम् अभ्यासं कुर्मः
1. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु –
उत्तरम्:
विवरणम्: प्रत्येकं पदं पाठस्य आधारेण यथायोग्यं संनादितम्।
2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु –
(क) रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम किम् आसीत्?
उत्तरम्: रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम हान्दुमान् आसीत्।
विवरणम्: सूर्याशः पाठे उक्तवान् यत् रामायणकाले अस्य द्वीपस्य नाम हान्दुमान् इति आसीत्।
(ख) स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः कति वर्षाणि कष्टं सोढवान्?
उत्तरम्: स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः दश वर्षाणि कष्टं सोढवान्।
विवरणम्: अध्यापिका उक्तवती यत् सावरकरः कालापानी कारागारे दश वर्षाणि कष्टं सोढवान्।
(ग) अण्डमानद्वीपे काः जनजातयः निवसन्ति?
उत्तरम्: अण्डमानद्वीपे अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली च जनजातयः निवसन्ति।
विवरणम्: अध्यापिकया उक्तं यत् एताः विशिष्टाः जनजातयः तत्र निवसन्ति।
(घ) अण्डमानद्वीपे आजीविकार्थं जनाः किं कुर्वन्ति?
उत्तरम्: अण्डमानद्वीपे जनाः मुक्तामालानां, शुक्तिशिल्पानां, नारिकेलशिल्पानां, उपस्कराणां च उत्पादनेन, कृषिकार्येण, मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
विवरणम्: अध्यापिकया उक्तं यत् एतैः कार्यैः जनाः आजीविकां चालयन्ति।
(ङ) अन्ते सर्वे मिलित्वा के श्लोकं गायन्ति?
उत्तरम्: अन्ते सर्वे मिलित्वा “छुतात्मनां पूततपः स्थलीयं…” इति श्लोकं गायन्ति।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् अध्यापिका छात्रैः सह एतं श्लोकं गायति।
3. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु –
(क) अण्डमानद्वीपस्य राजधानी ___ अस्ति।
उत्तरम्: अण्डमानद्वीपस्य राजधानी श्रीविजयपुरम् अस्ति।
विवरणम्: पाठे उक्तं यत् अस्य राजधानी श्रीविजयपुरम् अस्ति।
(ख) सूर्याशः गृहं गत्वा ___ अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
उत्तरम्: सूर्याशः गृहं गत्वा जालपूरे अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
विवरणम्: सूर्याशः उक्तवान् यत् सः जालपूरे अन्वेषणम् अकरोत्।
(ग) प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ___ इति आसीत्।
उत्तरम्: प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम अगदेमन् इति आसीत्।
विवरणम्: सूर्याशः उक्तवान् यत् प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम अगदेमन् आसीत्।
(घ) अस्मिन् द्वीपे ___ इति कारागारम् अस्ति।
उत्तरम्: अस्मिन् द्वीपे सेल्यूलर इति कारागारम् अस्ति।
विवरणम्: अध्यापिकया उक्तं यत् सेल्यूलर कारागारः तत्र अस्ति।
(ङ) वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ___ सुखेन जीवामः।
उत्तरम्: वयं स्वातन्त्र्यवीराणां बलिदानेन सुखेन जीवामः।
विवरणम्: मुकुन्दः उक्तवान् यत् स्वातन्त्र्यवीराणां बलिदानेन वयं सुखेन जीवामः।
(च) कालापानी ___ संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।
उत्तरम्: कालापानी यूनेस्को संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।
विवरणम्: सूर्याशः उक्तवान् यत् कालापानी यूनेस्को सूच्यां संरक्षितम्।
(छ) कृषिकार्येण ___ च जीविकां निर्वहन्ति।
उत्तरम्: कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
विवरणम्: अध्यापिकया उक्तं यत् जनाः कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
4. अधोलिखितानां विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु –
(क) नीलम् ___ समुद्रतटेषु
उत्तरम्: नीलं समुद्रं समुद्रतटेषु।
विवरणम्: पाठे नीलं समुद्रं समुद्रतटेषु दृष्टं उक्तम्।
(ख) सुन्दरतमेषु ___ आपणे
उत्तरम्: सुन्दरतमेषु स्थानेषु आपणे।
विवरणम्: अण्डमानस्य स्थानानि सुन्दरतमं उक्तम्।
(ग) स्वीयाः ___ समुद्रम्
उत्तरम्: स्वीयाः रीतिपरम्पराः समुद्रम्।
विवरणम्: जनजातयः स्वीयाः रीतिपरम्पराः संनादति।
(घ) विविधवर्णाः ___ स्थानम्
उत्तरम्: विविधवर्णाः मत्स्याः स्थानम्।
विवरणम्: समुद्रे विविधवर्णाः मत्स्याः दृष्टाः।
(ङ) स्थानीये ___ मत्स्याः
उत्तरम्: स्थानीये समुद्रे मत्स्याः।
विवरणम्: स्थानीयं समुद्रं मत्स्यैः संनादति।
(च) प्रथमम् ___ नीलं
उत्तरम्: प्रथमं समुद्रतटं नीलम्।
विवरणम्: राधानगरतटः प्रथमं समुद्रतटं नीलं च उक्तम्।
5. पट्टिकातः समुचितं विशेष्यपदं चित्वा विशेषणानुसारं लिखन्तु –
पट्टिका: वृक्षान्, गुरुकुलम्, गुहे, तटस्य, पाठशालां, पुस्तकानि, शाटिकायां, गजाय, युवती, मार्गः
(क) नूतने ___
उत्तरम्: नूतने गुरुकुले।
विवरणम्: गुरुकुलं नूतनं भवति।
(ख) पवित्रं ___
उत्तरम्: पवित्रं तटस्य।
विवरणम्: तटं पवित्रं भवति।
(ग) रक्तायां ___
उत्तरम्: रक्तायां शाटिकायाम्।
विवरणम्: शाटिका रक्ता भवति।
(घ) उत्तमानि ___
उत्तरम्: उत्तमानि पुस्तकानि।
विवरणम्: पुस्तकानि उत्तमानि भवन्ति।
(ङ) सुदीर्घः ___
उत्तरम्: सुदीर्घः मार्गः।
विवरणम्: मार्गः सुदीर्घः भवति।
(च) सुन्दरी ___
उत्तरम्: सुन्दरी युवती।
विवरणम्: युवती सुन्दरी भवति।
(छ) उन्नतान् ___
उत्तरम्: उन्नतान् वृक्षान्।
विवरणम्: वृक्षाः उन्नताः भवन्ति।
(ज) विशालां ___
उत्तरम्: विशालां पाठशालाम्।
विवरणम्: पाठशाला विशाला भवति।
(झ) स्थूलाय ___
उत्तरम्: स्थूलाय गजाय।
विवरणम्: गजः स्थूलः भवति।
(ञ) तस्य ___
उत्तरम्: तस्य गुहे।
विवरणम्: गुहा तस्य भवति।
6. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु –
पट्टिका: ते, तस्मिन्, तत्, तेषां, एषा, तौ, तस्यै, ताः, तेन, सः
(क) ___ पुष्पाणाम् उद्यानम् अस्ति।
उत्तरम्: तत् पुष्पाणाम् उद्यानम् अस्ति।
विवरणम्: तत् उद्यानं संनादति।
(ख) ___ वृद्धा आपणं गच्छति।
उत्तरम्: एषा वृद्धा आपणं गच्छति।
विवरणम्: एषा वृद्धा संनादति।
(ग) ___ चित्रे चन्द्रयानम् अस्ति।
उत्तरम्: तस्मिन् चित्रे चन्द्रयानम् अस्ति।
विवरणम्: तस्मिन् चित्रे चन्द्रयानं संनादति।
(घ) ___ शिक्षकः संस्कृतं पाठयति।
उत्तरम्: सः शिक्षकः संस्कृतं पाठयति।
विवरणम्: सः शिक्षकः संनादति।
(ङ) ___ बालकाः जलं पिबन्ति।
उत्तरम्: ते बालकाः जलं पिबन्ति।
विवरणम्: ते बालकाः संनादन्ति।
(च) ___ पुष्पम् आकर्षकम् अस्ति।
उत्तरम्: तत् पुष्पम् आकर्षकम् अस्ति।
विवरणम्: तत् पुष्पं संनादति।
(छ) ___ कन्दुकेन क्रीडन्ति।
उत्तरम्: तेन कन्दुकेन क्रीडन्ति।
विवरणम्: तेन कन्दुकेन संनादति।
(ज) ___ शिक्षिकाः गीतं शिक्षयन्ति।
उत्तरम्: ताः शिक्षिकाः गीतं शिक्षयन्ति।
विवरणम्: ताः शिक्षिकाः संनादन्ति।
(झ) ___ मयूरी नृत्यति।
उत्तरम्: एषा मयूरी नृत्यति।
विवरणम्: एषा मयूरी संनादति।
(ञ) ___ बालिकायै पुस्तकानि यच्छ।
उत्तरम्: तस्यै बालिकायै पुस्तकानि यच्छ।
विवरणम्: तस्यै बालिकायै संनादति।
7. पाठे प्रयुक्तानि अव्ययपदानि क्रियापदानि च चित्वा समुचिते स्थाने लिखन्तु –
उत्तरम्: अव्ययानि:
- यथा: कुत्र
- आम्
- एव
- च
- अपि
- तत्र
क्रियापदानि:
- यथा: स्मरामि
- अस्ति
- निवसन्ति
- अकरोत्
- सोढवान्
- दृष्टवन्तः
- गायति
विवरणम्: पाठे प्रयुक्तं अव्ययानि क्रियापदानि च संनादितानि।
8. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु –
उदाहरणम्: समुद्रस्य मध्ये → समुद्रमध्ये
(क) द्वीपानां समूहः →
उत्तरम्: द्वीपसम्मूहे
विवरणम्: द्वीपानां समूहः संनादति।
(ख) रामायणस्य काले →
उत्तरम्: रामायणकाले
विवरणम्: रामायणस्य कालः संनादति।
(ग) भारतस्य भूमिः →
उत्तरम्: भारतभूमौ
विवरणम्: भारतस्य भूमिः संनादति।
(घ) उद्योगस्य विषयः →
उत्तरम्: उद्योगविषये
विवरणम्: उद्योगस्य विषयः संनादति।
(ङ) देशस्य भक्तः →
उत्तरम्: देशभक्ते
विवरणम्: देशस्य भक्तः संनादति।
(च) समुद्रस्य तलम् →
उत्तरम्: समुद्रतले
विवरणम्: समुद्रस्य तलं संनादति।