class 7 Sanskrit

लेखकपरिचयः

अस्मिन् पाठे लेखकस्य निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतश्लोकानां संकलनरूपेण रचितः। एषः पाठः दीपकं पुस्तकस्य कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तके समाविष्टः अस्ति। श्लोकाः विद्यायाः महत्वं, तस्याः उपयोगं, जीवनस्य उन्नतिं च प्रदर्शन्ति।

मुख्यविषयः

एषः पाठः विद्यायाः महत्वं दर्शति। विद्या जीवनस्य सर्वं शोभनं करोति, यया मनुष्यः यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च प्राप्नोति। श्लोकाः स्पष्टयन्ति यत् विद्या विना जीवनं निष्फलं, पशुसमं च भवति। बुद्धिमन्तः समयस्य सदुपयोगं कुर्वन्ति, मूर्खाः तु समयं नष्टं कुर्वन्ति।

कहानी का सारः

एषः पाठः कथारूपं नास्ति, किन्तु दश श्लोकानां संकलनं अस्ति। प्रत्येकं श्लोकः विद्यायाः विभिन्नं पक्षं प्रकटति। श्लोकाः कथन्ति यत् विद्या रूपं, धनं, बन्धुं, सुखं च ददाति। यः विद्या न अर्जति, सः पशुसमः भवति। बुद्धिमन्तः काव्यं शास्त्रं च पठन्ति, मूर्खाः तु निद्रया, कलहेन वा समयं नष्टं कुर्वन्ति। विद्या सज्जनाय ज्ञानं, दानं, रक्षणं च ददाति, किन्तु दुर्जनः तस्याः दुरुपयोगं करोति। विद्या चोरेण न हार्या, राज्ञा न ग्राह्या, वितरणेन वर्धति च।

कहानी की मुख्यघटनाः

यतः एषः पाठः श्लोकसङ्कलनं अस्ति, न तु कथा, अतः मुख्यघटनाः न सन्ति। तथापि श्लोकानां मुख्यं विचारं संक्षेपेण प्रकटति:

• विद्यायाः शोभा: सुन्दरं रूपं, यौवनं, उच्चकुलं च विद्यया विना न शोभति, यथा गन्धहीनाः किंशुकाः।
• समयस्य उपयोगः: बुद्धिमन्तः काव्यं शास्त्रं च पठन्ति, मूर्खाः निद्रया, कलहेन वा समयं नष्टं कुर्वन्ति।
• विद्यायाः उपयोगः: दुर्जनः विद्यया विवादति, धनेन मदति, शक्त्या पीडति। सज्जनः तु ज्ञानाय, दानाय, रक्षणाय च उपयोगति।
• विद्यायाः अभावः: येषां विद्या, तपः, दानं, धर्मः नास्ति, ते भूवि भारभूताः, पशुसमाः चरन्ति।
• विद्यायाः फलं: विद्या यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च ददाति।
• विद्यायाः मूल्यम्: विद्या गुप्तं धनं, बन्धुः, देवता च अस्ति। राजसु विद्या पूज्यते, न तु धनं।
• सावधानी: विद्या, धनं, मार्गं, वस्त्रं, पर्वतारोहणं च शनैः शनैः कुर्यात्।
• विद्यायाः आवश्यकता: विद्या विना सुखं, धर्मः, अर्थः, मोक्षः च न प्राप्यति।
• विद्यायाः शोभा: चन्द्रः तारकानां, कुसुमं लतानां, राजा पृथिव्याः शोभति, विद्या सर्वस्य शोभति।
• विद्यायाः धनं: विद्या चोरेण न हार्या, न भ्रातृभाज्या, व्यये वर्धति, सर्वधनप्रधानं च अस्ति।

कहानी से शिक्षा:

• विद्या जीवनस्य सर्वं शोभनं करोति। सदा तस्याः अर्जनं कुर्यात्।
• समयस्य सदुपयोगः बुद्धिमता काव्यं, शास्त्रं च पठनेन कुर्यात्।
• विद्या सज्जनाय ज्ञानं, दानं, रक्षणं च ददाति। दुरुपयोगः न कर्तव्यः।
• विद्या विना मनुष्यः पशुसमः भवति। अतः विद्या सर्वदा अर्जनीया।
• विद्या यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च ददाति। तया जीवनं समृद्धं भवति।
• विद्या, धनं च शनैः शनैः अर्जनीयं। संनादेन कार्यं कुर्यात्।
• विद्या गुप्तं धनं, बन्धुः, देवता च अस्ति। तया राजसु सम्मानः प्राप्यति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

रूपयौवनसम्पन्नाः

सौन्दर्ययौवनेन युक्ताः

सौन्दर्य और यौवन से युक्त

Handsome & Youthful

विशालकुलसम्भवाः

उत्तमकुले जन्मन्तः

उच्च कुल में जन्मे

Born in a privileged family

निर्गन्धाः

गन्धरहिताः

गन्धहीन

Without fragrance

किंशुकाः

पलाशवृक्षाः

पलाश के पेड़

Flame of the forest trees

धीमताम्

बुद्धिमताम्

बुद्धिमानों का

Of intelligent people

व्यसनेन

दुरभ्यासेन

बुरी आदतों से

By addiction and bad habits

मदाय

गर्वाय

अभिमान के लिए

For arrogance

परिपीडनाय

कष्टदाय

कष्ट देने के लिए

For troubling

खलः

दुष्टः

दुर्जन

Wicked

शीलम्

सत्स्वभावः

अच्छा स्वभाव

Character

मर्त्यलोके

संसारे

संसार में

In this world

भारभूताः

भाररूपाः

बोझ

Burden

वृत्तिः

आजीविका

रोजगार

Occupation

लक्ष्मीः

सम्पत्तिः

धन

Wealth

यशस्विनी

कीर्तिप्रदा

यश देने वाली

Endowed with fame

तत्त्वज्ञानम्

वास्तविकं ज्ञानम्

यथार्थ ज्ञान

Real knowledge

प्रच्छन्नगुप्तम्

संनादितं रक्षितं च

छिपा और सुरक्षित

Covered and concealed

भोगकरी

सुखदायिनी

सुख देने वाली

That which gives pleasure

यशःसुखकरी

यशः सुखं च ददाति

यश और सुख देने वाली

That which gives fame and happiness

विदेशगमने

अन्यदेशगमनसमये

विदेश यात्रा में

While travelling other places

परा

श्रेष्ठा

उत्तम

Great

विद्याविहीनः

विद्यारहितः

विद्या से रहित

Devoid of education

पन्थाः

मार्गः

रास्ता

The way / Route

कन्था

जीर्णवस्त्रनिमितं वस्त्रं

पुराने कपड़ों से बनी चादर

Rug made from rags

वित्तम्

धनम्

धन

Money

सीख्यम्

सुखम्

सुख

Happiness

भूषणम्

अलङ्कारः

आभूषण

Ornament

चोरहार्यम्

चोरेण हरणीयम्

चोर द्वारा चुराया जा सकने वाला

Can be stolen by thieves

राजहार्यम्

राज्ञा हरणीयम्

राजा द्वारा लिया जा सकने वाला

Able to be grabbed by kings

भ्रातृभाज्यम्

भ्रातृभिः विभाजनीयम्

भाइयों में बाँटा जा सकने वाला

Fit to be distributed amongst siblings

विद्याधनम्

विद्यारूपं धनम्

विद्या रूपी धन

Wealth in the form of knowledge

सर्वधनप्रधानम्

सर्वधनेषु श्रेष्ठम्

सभी धनों में प्रमुख

Most important amongst all kinds of wealth

लेखकपरिचयः

एषः पाठः नरसिंहपुराणे श्रीमद्भागवतपुराणे च वर्णितः अस्ति। एतयोः पुराणयोः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति। सः अष्टादशपुराणानां रचयिता अस्ति। नरसिंहपुराणं उपपुराणं च भवति। दीपकं पुस्तकं कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति।

मुख्यविषयः

एषः पाठः भक्तस्य प्रह्लादस्य ईश्वरभक्तिं, तस्य रक्षणं च प्रदर्शति। हिरण्यकशिपुः सर्वं स्वस्य शक्तौ कुरुति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य भक्त्या सर्वं संनादति। अन्ते, भगवान् नृसिंहः प्रह्लादस्य रक्षणाय अवतरति, हिरण्यकशिपुं च संनादति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति सन्देशः प्रकटति।

कहानी का सारः

हिरण्यकशिपुः, दैत्यराजः, स्वयं सर्वशक्तिमान्, अमरः च मत्वा गर्वति। सः ब्रह्मणः वरेण न केनापि हन्तुं शक्यति। तस्य पुत्रः प्रह्लादः नारायणस्य भक्तः अस्ति, येन हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः भवति। सः प्रह्लादं हन्तुं गजेन, शिखरात् पातनेन, समुद्रे क्षेपणेन च प्रयासति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य कृपया रक्षति। हिरण्यकशिपुः तस्य अनुजां होलिकां प्रह्लादेन सह अग्नौ दग्धुं प्रेरति। होलिका ब्रह्मवरेण अग्नौ न दहति, किन्तु प्रह्लादस्य भक्त्या अग्निः होलिकां दहति, प्रह्लादः च रक्षति। अन्ते, हिरण्यकशिपुः क्रोधेन स्तम्भं खड्गेन भङ्क्ति। तदा भगवान् नृसिंहः स्तम्भात् प्रकटति। सः हिरण्यकशिपोः वरस्य नियमं पालति – न भूवि, न स्वर्गे, न गृहे, न बहिः, न दिवसे, न रात्रौ, न मनुष्येण, न पशुना, न शस्त्रेण – देहल्यां, सन्ध्याकाले, निजनखैः तस्य वक्षः विदारति। प्रह्लादस्य भक्त्या ईश्वरः सर्वत्र रक्षति इति सन्देशः ददाति।

कहानी की मुख्यघटनाः

• हिरण्यकशिपोः गर्वः: हिरण्यकशिपुः स्वयं सर्वशक्तिमान्, अमरः च मत्वा सभायां गर्वति। सर्वं तस्य पूजां कुर्वन्ति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य भक्तः अस्ति।
• प्रह्लादस्य विरोधः: प्रह्लादः पितुः शत्रोः नारायणस्य गुणगानं करोति, येन हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः भवति।
• प्रह्लादस्य हननप्रयासाः: हिरण्यकशिपुः प्रह्लादं गजेन, शिखरात् पातनेन, समुद्रे क्षेपणेन च हन्तुं प्रयासति, किन्तु प्रह्लादः रक्षति।
• होलिकायाः प्रयासः: हिरण्यकशिपुः होलिकां प्रह्लादेन सह अग्नौ दग्धुं प्रेरति। होलिका प्रह्लादस्य नेत्रयोः पट्टिकां बध्नति, अग्नौ प्रविशति। प्रह्लादः नारायणं स्मरति, अग्निः होलिकां दहति, प्रह्लादः च रक्षति।
• नृसिंहावतारः: हिरण्यकशिपुः क्रोधेन स्तम्भं खड्गेन भङ्क्ति। भगवान् नृसिंहः स्तम्भात् प्रकटति।
• हिरण्यकशिपोः वधः: नृसिंहः वरस्य नियमं पालति – देहल्यां, सन्ध्याकाले, निजनखैः हिरण्यकशिपोः वक्षः विदारति।
• प्रह्लादस्य रक्षणं: प्रह्लादस्य भक्त्या ईश्वरः सर्वं रक्षति, इति सन्देशः ददाति।

कहानी से शिक्षा

• ईश्वरः सर्वत्र अस्ति, सः भक्तस्य सदा रक्षति।
• भक्त्या सर्वं संनादति, गर्वः सर्वदा नाशति।
• दुराचारस्य फलं सदा दुखदं भवति।
• धैर्यं, भक्तिः च जीवनस्य कृते आवश्यकं।
• ईश्वरस्य कृपया सर्वं सम्भवति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

ईशावास्यम्

ईश्वरेण व्याप्तं

ईश्वर से व्याप्त

Pervaded by God

राजगम्भीरः

राजसु गम्भीरः

राजाओं में कुशलतम

The best amongst the Kings

कश्चन

कोऽपि जनः

कोई व्यक्ति

Someone

विजयताम्

जयतु

विजयी होवे

Let (him) be victorious

सर्वशक्तिमान्

सर्वसामर्थ्यवान्

सर्वसे अधिक शक्तिशाली

All powerful

यक्षाः

कुवेरस्य अनुचराः

यक्ष

Yakshas (type of Demi-Gods)

गन्धर्वाः

दिव्यगायकाः

गन्धर्व

Gandharvas (type of Demi-Gods)

किन्नराः

किम्पुरुषाः

किन्नर

Kinnaras (type of Demi-Gods)

यज्ञभागः

हविः

यज्ञ-आहुति

Yajna offering

आराधनम्

पूजनम्

पूजा

Worship

ध्यायन्ति

चिन्तयन्ति

ध्यान करते हैं

Meditate

नामकीर्तनम्

नामस्तुतिः

नाम जपना

Singing the Name in praise

सक्रोधम्

कोपेन सह

क्रोध सहित

With Anger

कुलकलङ्कः

कुलपातकः

कुल को कलङ्कित करने वाला

One who brings ill-fame to the family

अहर्निशम्

अहोरात्रः

दिन-रात

Day and night

पददलनेन

पादकुचनेन

पैरों द्वारा कुचलने से

Stamped (by foot)

उत्तुङ्गशिखरात्

उन्नतपर्वतस्य अग्रात्

ऊँचे पर्वत के शिखर से

From the peak of a high mountain

रज्ज्वा

रज्जुना

रस्सी के द्वारा

By the rope

बद्ध्वा

निबध्य

बाँधकर

Having tied

क्षिप्तवन्तः

त्यक्तवन्तः

फेंक दिया

(They) Threw

विचिन्त्य

चिन्तनं कृत्वा

सोचकर

Having thought

निष्क्रान्तः

निर्गतः

निकल गया

Went out

वृत्तान्तम्

घटनाम्

घटना

Account / Anecdote

अलं चिन्तया

चिन्तया मा

चिन्ता न करो

Do not worry

बाढम्

निश्चयेन

अवश्य

Certainly

करतलध्वनिना

तालिकावादनेन

ताली बजाकर

Clap sound

प्रज्वलति

उद्दीपति

प्रज्वलित करती है

Kindles

आतनादम्

चीत्कारं

चीत्कार-रोना

Cry for help

सन्निहितः

समागतः

पास आया

Came near

कालोऽहम्

यमः अहम्

मैं मृत्यु हूँ

I am Death

कर्षति

आकर्षति

खींचता है

Pulls

देहली

द्वारतलं

देहली में

Threshold

निजनखैः

स्वस्य नखैः

अपने नाखूनों से

By own nails

अधम

नीचजन

नीच

Low calibre person

क्षम्य

क्षमणीय

क्षमा करने योग्य

Worthy of forgiving

वक्षःस्थलम्

उरःस्थलं

वक्ष

Chest

भिनत्ति

विदारति

फाड़ देता है

Tears apart

लेखकपरिचयः

अस्मिन् पाठे लेखकस्य निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतकथायाः आधारेण रचितः। एषः कथा दीपकं पुस्तकस्य कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तके समाविष्टा अस्ति। कथा नागार्जुनस्य चिकित्सकस्य सेवाभावनायाः महत्वं प्रदर्शति।

मुख्यविषयः

एषा कथा सेवायाः महत्वं दर्शति। नागार्जुनः, प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः चिकित्सकः च, सहायकस्य चयने न केवलं विद्या, किन्तु सेवाभावनायाः आवश्यकतां प्रकटति। सेवा हि परमः धर्मः, यया मानवस्य हृदयं विशालं भवति।

कहानी का सारः

नागार्जुनः, प्रसिद्धः चिकित्सकः, सहायकस्य आवश्यकतां महाराजाय निवेदति। राजा द्वौ युवकौ परीक्षायै प्रेरति। नागार्जुनः तयोः समानविद्याभ्यासं दृष्ट्वा, रसायनं निर्मातुं कथति, राजमार्गेण गमनस्य सूचनां च ददाति। प्रथमः युवकः रसायनं निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा उपेक्षति। द्वितीयः युवकः रसायनं न निर्मायति, किन्तु रोगिणः सेवायां समयं यापति। नागार्जुनः द्वितीयं युवकं सेवाभावनायाः कारणात् स्वीकरति।

कहानी की मुख्यघटनाः

• नागार्जुनस्य निवेदनं: नागार्जुनः महाराजाय सहायकस्य आवश्यकतां कथति। राजा व्यवस्थां करोति।
• द्वयोः युवकयोः आगमनं: द्वौ युवकौ आगच्छतः। तयोः विद्या समाना अस्ति।
• परीक्षासूचना: नागार्जुनः तौ रसायनं निर्मातुं, राजमार्गेण गन्तुं च कथति। द्वौ दिनौ अवसरं ददाति।
• प्रथमयुवकस्य कार्यं: प्रथमः युवकः रसायनं निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा उपेक्षति। सः स्वगृहस्य समस्याः कथति।
• द्वितीययुवकस्य सेवा: द्वितीयः युवकः रसायनं न निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा तस्य सेवायां दिनद्वयं यापति। रोगी स्वस्थः भवति।
• नागार्जुनस्य चयनं: नागार्जुनः द्वितीयं युवकं स्वीकरति, यतः सः सेवाभावनया युक्तः अस्ति।
• नागार्जुनस्य स्पष्टीकरणं: राजाय नागार्जुनः कथति यत् प्रथमः यन्त्रवत् कार्यं करोति, किन्तु द्वितीयः सेवायां निरतः आसीत्। सेवाभावना विना चिकित्सकः न सम्पूर्णः।

कहानी से शिक्षा

• सेवा हि परमः धर्मः। यः सेवति, सः सच्चं मानवः भवति।
• चिकित्सकस्य कार्यं केवलं औषधं निर्मातुं न, किन्तु रोगिणां सेवायां संनादति च।
• कार्यं यन्त्रवत् न करणीयं, हृदये करुणायाः भावना आवश्यका।
• समयस्य अभावे अपि परस्य सहाय्यं करणीयं।
• विद्या समाना चेत्, सेवाभावना एव विशेषं करोति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

रसायनशास्त्रज्ञः

औषधशास्त्रविशारदः

रसायनशास्त्र का विशेषज्ञ

Chemist

चिकित्सकः

वैद्यः

डॉक्टर

Physician

प्रयोगशालायाम्

अनुसंधानकक्षे

प्रयोगशाला में

In the laboratory

अङ्गीकृतवान्

स्वीकृतवान्

स्वीकार किया

Accepted

व्यवस्थाम्

प्रबन्धनम्

व्यवस्था

Arrangement

अन्यस्मिन् दिने

अपरदिवसे

अगले दिन

On another day

राजमार्गः

मुख्यमार्गः

मुख्य सड़क

Highway

खिन्नः

दुखितः

उदास

Sad

शक्तवान्

समर्थः

सक्षम

Capable

रोगिणम्

अस्वस्थम्

रोगी

Sick person

शोचनीया

दयनीया

दुखद

Miserable

निरतः

लीनः

तल्लीन

Engrossed

वृत्तान्तम्

घटनाम्

घटना

Anecdote

चितवान्

चयनं कृतवान्

चुना

Selected

यन्त्रवत्

यन्त्रवत्

मशीन की तरह

Like a machine

कषायम्

औषधकाढ़ा

औषधीय काढ़ा

Herbal decoction

कविपरिचयः

अस्मिन् पाठे कवेः निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतकथायाः आधारेण रचितः। एषः कविता दीपकं पुस्तकस्य कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तके समाविष्टा अस्ति। कविता शृगालस्य द्राक्षाफलप्राप्त्याः प्रयासं, तस्य विफलतां च रोचकरीत्या वर्णति।

मुख्यविषयः

कविता शृगालस्य द्राक्षाफलं प्रति लालसां, तस्य प्राप्त्यर्थं प्रयासं, अन्ते च विफलतायां स्वस्य पराजयं स्वीकारति यदा सः द्राक्षाफलं आम्लं कथयति। एषा कविता मानवस्वभावस्य कमजोरीं, यथा स्वस्य असमर्थतां लघुकरणं, प्रदर्शति।

कवितायाः सारः

एका शृगालः वने भ्रमति, तृषिता च भवति। सः द्राक्षालतां पश्यति यस्य फलं उपरि दृश्यते। तस्य मुखे रसः (लाला) जायते। सः द्राक्षाफलं प्राप्तुं एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं च उत्पतति। किन्तु सः न लभति। अन्ते, श्रान्तः, स्वेदेन संनादति च सः। सः कथति यत् द्राक्षाफलं आम्लं (खट्टं) अस्ति, इति कथयित्वा पलायति।

कवितायाः व्याख्या

• प्रुप्यति द्राक्षालतां…: शृगालः वने द्राक्षालतां पश्यति। तस्य फलं उपरि लटति, यत् सुन्दरं दृश्यते। एषः दृश्यः तस्य मनसि लालसां जनति।
• अनुक्षणं तन्मुखं रसः जायते: द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृगालस्य मुखे लाला वहति। एतत् तस्य भोजनेच्छां दर्शति।
• एकवारं उत्पतति…: शृगालः द्राक्षाफलं प्राप्तुं बारं-बारं कूर्दति। सः एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं च प्रयासति, किन्तु न लभति।
• स्वेदः जायते, तस्य श्रमः जायते: अनेकवारं कूर्दनात् शृगालः थकति, तस्य शरीरं स्वेदति। एतत् तस्य परिश्रमं दर्शति।
• आम्लं द्राक्षाफलम्…: अन्ते, शृगालः असमर्थः भवति। सः स्वस्य पराजयं स्वीकारति, द्राक्षाफलं आम्लं (खट्टं) इति कथयित्वा तत्रतः पलायति।

कवितायाः मुख्यघटनाः

• शृगालस्य वनगमनं: शृगालः वने भ्रमति, तृषिता च भवति।
• द्राक्षालतायाः दर्शनं: सः द्राक्षालतां पश्यति, यस्य फलं उपरि लटति।
• लालसाप्रकटीकरणं: द्राक्षाफलं दृष्ट्वा तस्य मुखे रसः (लाला) वहति।
• प्रयासः: शृगालः एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं च कूर्दति, किन्तु द्राक्षाफलं न लभति।
• श्रमः स्वेदः च: अनेकवारं कूर्दनात् सः थकति, स्वेदति च।
• पराजयस्वीकरणं: अन्ते, सः द्राक्षाफलं आम्लं कथयति, इति कथयित्वा पलायति।

कवितायाः शिक्षा

• स्वस्य असमर्थतां स्वीकारति यदा, तदा तस्य दोषं न कथयित्वा अन्यं दोषति न युक्तं।
• प्रयासं कृत्वा विफलता प्राप्यते चेत्, तदा निराशा न भवति, पुनः प्रयासः करणीयः।
• यत् न प्राप्यते, तस्य मूल्यं न्यूनं कथयित्वा स्वयं समाधानं न युक्तं।
• जीवनस्य प्रत्येकं कार्यं संनादति, तस्मात् धैर्यं धारणीयं।
• स्वस्य कमजोरीं लघुकरणं न उचितं, किन्तु तस्य सुधाराय प्रयासः करणीयः।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

शृगालः

लोमशः

लोमड़ी

Fox

वनम्

काननम्

जंगल

Forest

पिपासा

तृषा

प्यास

Thirst

किमपि

यत् किञ्चित्

कुछ भी

Anything

लभते

प्राप्नोति

पाता है

Gets

श्रान्तः

थकितः

थका हुआ

Tired

खिन्नः

दुखितः

उदास

Sad

जायते

भवति

होता है

Becomes

स्वेदः

पसीनः

पसीना

Sweat

द्राक्षालताम्

द्राक्षस्य बेलः

अंगूर की बेल

Grape-vine

उपरि

ऊर्ध्वं

ऊपर

Above

दृश्यते

अवलोक्यते

दिखाई देता है

Seen

अनुक्षणम्

तत्क्षणे

तुरंत

Immediately

रसः

लाला

लार

Saliva

एकवारम्

सकृत्

एक बार

Once

द्विवारम्

द्विः

दो बार

Twice

उत्पतति

कूर्दति

उछलता है

Jumps

पुनः पुनः

बारं-बारं

बार-बार

Frequently

कथयति

वदति

कहता है

Says

आम्लम्

खट्टं

खट्टा

Sour

द्राक्षाफलम्

अंगूरं

अंगूर

Grapes

पलायते

भागति

भाग जाता है

Runs away

लेखकपरिचयः

अस्मिन् पाठे लेखकस्य निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतं सूर्यनमस्कारस्य मंत्रान्, योगस्य च महत्वं प्रकटति। एतत् पुस्तकं दीपकं कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति। पाठस्य रचनायां योगपरंपरायाः प्राचीनं ज्ञानं समाविष्टं।

मुख्यविषयः

अस्मिन् पाठे सूर्यनमस्कारस्य मंत्राः, योगस्य च शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च लाभं वर्णितं। सूर्यनमस्कारः योगासनानां श्रेष्ठः क्रमः अस्ति यः जीवनस्य स्वस्थतायै प्रेरति।

कहानी का सारः

अस्मिन् पाठे कहानी नास्ति, किन्तु सूर्यनमस्कारस्य मंत्रानां उच्चारणं, योगस्य च महत्वं प्रदर्शितं। आचार्या छात्रेभ्यः सूर्यनमस्कारस्य मंत्रान् पाठयति, यथा – ॐ मित्राय नमः, ॐ रवये नमः इत्यादि। सूर्यनमस्कारः शारीरिकं बलं, बुद्धिं, तेजः, वीर्यं च वर्धति। प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारः स्वस्थं शरीरं, स्वस्थं मनः च ददाति।

कहानी की मुख्य घटनाएं:

• मंत्रोच्चारणं – छात्राः आचार्याया: संनादति सूर्यनमस्कारस्य मंत्रान् उच्चारन्ति, यथा – ॐ मित्राय नमः, ॐ सूर्याय नमः, ॐ भानवे नमः इत्यादि।
• आचार्यायाः उपदेशः – आचार्या सूर्यनमस्कारस्य लाभान् वर्णति, यथा – आयुः, प्रज्ञा, बलं, वीर्यं, तेजः च वर्धति।
• श्लोकस्य पाठनं – आचार्या श्लोकं पाठयति:
  आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
  आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते।।
• प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारस्य प्रेरणा – आचार्या सर्वं प्रेरति यत् प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारः करणीयः येन स्वस्थं शरीरं, मनः च प्राप्यते।
• अग्रिमकक्षायाः संकेतः – आचार्या कथति यत् अग्रिमकक्षायां अन्येषां योगासनानां विषये ज्ञास्यति।

कहानी से शिक्षा:

• सूर्यनमस्कारः प्रतिदिनं करणीयः येन शरीरं स्वस्थं, मनः च प्रसन्नं भवति।
• योगेन शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च बलं वर्धति।
• मंत्रोच्चारणेन मनः शान्तं, एकाग्रं च भवति।
• निरन्तरं अभ्यासेन जीवनस्य सर्वं क्षेत्रं समृद्धं भवति।
• स्वस्थं जीवनं कृते योगस्य महत्वं स्वीकरणीयं।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

अनुवदन्तु

पश्चात् उच्चारणं कुर्वन्तु

दोहराएँ

Repeat

अग्रिमकक्षायाम्

आगामिनि कक्षायाम्

अगली कक्षा में

In the next class

प्रज्ञा

मेधा

बुद्धि

Intelligence/Wisdom

वीर्यम्

पराक्रमः

वीरता

Vigour

तेजः

दीप्तिः

कान्ति

Brilliance

आध्यात्मिकम्

अध्यात्मविषयकम्

आध्यात्मिक

Spiritual

स्वस्थम्

नीरोगम्

स्वस्थ

Healthy

मित्रः, खगः, पूषा, रविः, भानुः, हिरण्यगर्भः, मरीचिः, सविता, अर्कः, भास्करः

सूर्यः

सूरज

Sun

लेखकपरिचयः

सुभाषितानां लेखकाः प्रायः प्राचीनकवयः, विद्वांसः च संनादति। अस्मिन् पाठे विविधं सुभाषितं संकलितं यद् जीवनस्य विभिन्नं पक्षं प्रकटति। लेखकानां निश्चितं परिचयं नास्ति यतः सुभाषितं लोकपरंपरायां संनादति। एतद् पुस्तकं दीपकं कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति।

मुख्यविषयः

अस्मिन् पाठे सुभाषितानां मध्यमेन नैतिकमूल्यानां, जीवनस्य कृते उत्तमं मार्गदर्शनं च प्रदत्तं। सुभाषितं संक्षिप्तं किन्तु गहनं अर्थं वहति यद् जीवनस्य विभिन्नं पक्षं यथा – सम्मानं, परिश्रमं, सत्यं, विद्या, परोपकारं च शिक्षति।

कहानी का सारः

अस्मिन् पाठे कहानी नास्ति, किन्तु सुभाषितानां संकलनं अस्ति। प्रत्येकं सुभाषितं स्वतंत्रं संदेशं वहति। एतद् सुभाषितं जीवनस्य मूल्यं यथा – उत्तमं वस्त्रं, स्वस्थं शरीरं, मधुरं वचनं, विद्या, विनयं, परिश्रमं, परोपकारं च प्रोत्साहति। साथं च निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधं, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च त्यक्तुं प्रेरति।

कहानी की मुख्य घटनाएं:

यद्यपि अस्मिन् पाठे कहानी नास्ति, तथापि सुभाषितानां मुख्यं संदेशं संक्षेपेण दर्शति:

• सम्मानस्य पञ्च गुणाः – उत्तमं वस्त्रं, स्वस्थं शरीरं, मधुरं वचनं, विद्या, विनयेन युक्तः नरः पूज्यति।
• छः दोषाः त्याज्याः – निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधः, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च जीवनस्य प्रगतौ अवरोधकाः।
• शुद्धिः विभिन्नं मार्गेन – स्नानेन शरीरं, सत्येन मनः, विद्यातपसा जीवः, ज्ञानेन बुद्धिः शुद्धति।
• भारतवर्षस्य परिचयः – हिमालयात् हिन्दमहासागरपर्यन्तं भारतं प्रसिद्धं।
• निरन्तरं अभ्यासः – यथा जलविन्दुनिपातेन घटः पूर्यति, तथैव अभ्यासेन विद्या, धर्मः, धनं च लभ्यति।
• बुद्धिविकासः – पठनं, लेखनं, दर्शनं, प्रश्नकरणं, विद्वज्जनसान्निध्यं बुद्धिं वर्धति।
• परोपकारः – परोपकारः पुण्याय, परपीडनं पापाय च भवति।

कहानी से शिक्षा:

• जीवनस्य कृते उत्तमं वस्त्रं, स्वस्थं शरीरं, मधुरं वचनं, विद्या, विनयं च धारणीयं।
• निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधः, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च जीवनस्य शत्रवः, तान् त्यजेत्।
• स्नानं, सत्यं, विद्या, परिश्रमं, ज्ञानं च जीवनं शुद्धं करोति।
• निरन्तरं अभ्यासेन सर्वं सम्भवति, यथा जलविन्दुनिपातेन घटः पूर्यति।
• विद्वज्जनसान्निध्यं, पठनं, लेखनं च बुद्धिविकासाय आवश्यकं।
• परोपकारः पुण्यं, परपीडनं पापं च ददाति, अतः सदा परोपकारः करणीयः।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

वपुषा

शरीरेण

शरीर से

By physique

सम्मानम्

आदरः

आदर

Respect

हातव्या:

त्यक्तव्या:

छोड़ना चाहिए

Worth discarding

भूतिम्

ऐश्वर्यम्

समृद्धि

Prosperity

तन्द्रा

अकर्मण्यता

कर्महीनता

Lassitude

दीर्घसूत्रता

विलम्बाकार्यप्रवृत्तिः

कार्य में देरी करने की प्रवृत्ति

Procrastination

अभ्रि:

जलेन

जल से

By water

भूतात्मा

जीवः

प्राणी

Soul

वर्षम्

भूमेः विभागः

महाद्वीप का विभाग

A division of continent

सन्ततिः

अपत्यम्

सन्तान

Progeny

निपातेन

पतनेन

गिरने से

By falling

परिपृच्छति

सादरं पृच्छति

विनय से पूछता है

Humbly enquires

उपाश्रयति

समीपं गच्छति

पास जाता है

Approaches

सङ्गतिः

संसर्गः

संगति

Association

तुष्यन्ति

सन्तोषं अनुभवन्ति

संतुष्ट होते हैं

Feeling satisfied

रिपु:

शत्रुः

शत्रु

Enemy

पुण्यम्

सत्कर्मणां फलम्

सत्कार्यों का फल

Fruits of meritorious deeds

परपीडनम्

अन्येभ्यः कष्टप्रदानम्

दूसरों को पीड़ा देना

Bothering others

परिचयः

एषः पाठः “वन्दे भारतमातरम्” नामकं राष्ट्रगीतं विषयति। अयं गीतः बङ्किमचन्द्रचट्टोपाध्यायेन १८८२ तमे वर्षे रचितः। भारतमातुः गौरवं, सौन्दर्यं, समृद्धिं च प्रकटति। एषः गीतः भारतस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे प्रेरणादायी अभवत्। कक्षा ४ छात्रेभ्यः सरलं संस्कृतं, भारतस्य च गौरवं बोधति।

मुख्यबिन्दवः

• राष्ट्रगीतस्य महत्त्वम्: “वन्दे मातरम्” भारतस्य राष्ट्रगीतम् अस्ति। एषः भारतमातुः प्रति प्रणामं, स्नेहं च दर्शति।
• राष्ट्रध्वजस्य वर्णनम्: ध्वजे केशरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः, मध्ये नीलवर्णचक्रं च शोभति। प्रत्येकं वर्णः विशिष्टं सन्देशं ददाति।
• भारतस्य सौन्दर्यम्: नद्यः, पर्वताः, तीर्थक्षेत्रं, कृषकानां परिश्रमः च भारतं समृद्धं सुन्दरं च करोति।
• कृषकानां योगदानम्: कृषकाः स्वेदविन्दुभिः भूमिं सिञ्चन्ति, येन भारतं हरितं सस्यश्यामलं च भवति।
• विज्ञानस्य यशः: भारतीयाः परमाणुशास्त्रे, आयुधशास्त्रे च यशः प्राप्तवन्तः।
• गीतस्य प्रेरणा: सर्वं “वन्दे मातरम्” गायन्ति, यत् देशभक्तिं प्रेरति।

विवरण:

प्रथमं भागः (वन्दे मातरम् गीतम्)

• सुजलां सुफलाम्: भारतं नदीभिः सिक्तं, फलैः समृद्धं च अस्ति।
• मलयजशीतलाम्: मलयपर्वतस्य शीतलवायुः भारतं सौम्यं करोति।
• शस्यश्यामलाम्: भारतं हरितं सस्यैः पूर्णं च शोभति।
• शुभ्रज्योत्स्ना: रात्रौ चन्द्रप्रकाशेन भारतं शोभति।
• सुहासिनी, सुमधुरभाषिणी: भारतमाता सौम्यं, मधुरं च भाषति।

राष्ट्रध्वजस्य वर्णनम्

• केशरवर्णः: ध्वजस्य उपरिभागे केशरः साहसस्य, बलिदानस्य च प्रतीकः। सैनिकानां शौर्यं दर्शति।
• श्वेतवर्णः: मध्ये श्वेतः शान्तेः, सत्यस्य च प्रतीकः।
• हरितवर्णः: अधः हरितः कृषकानां परिश्रमस्य, समृद्धेः च प्रतीकः।
• नीलवर्णचक्रम्: मध्ये चक्रं कर्तव्यनिष्ठायाः प्रतीकः।

भारतस्य गौरवम्

• पर्वतराजः: हिमालयः भारतस्य शिरःमुकुटं यथा शोभति।
• नद्यः: गङ्गा, यमुना, गोदा च भारतस्य पवित्राः नद्यः।
• तीर्थक्षेत्रं: वाराणसी, हरिद्वारं, गोवा च तीर्थस्थलानि।
• कृषकाः: स्वपसीनेन भूमिं सस्यैः पूरयन्ति।
• विज्ञानम्: परमाणुशास्त्रे, शस्त्रविज्ञाने च भारतीयाः विश्वे प्रसिद्धाः।

काव्यद्वारा शिक्षा:

• देशभक्तिः: वन्दे मातरम् गीतं देशप्रेमं प्रेरति।
• कृषकानां सम्मानम्: कृषकाः भारतस्य समृद्धेः आधारः। तान् सम्मानति।
• साहसस्य महत्त्वम्: सैनिकानां बलिदानं देशस्य गौरवं वर्धति।
• कर्तव्यम्: ध्वजस्य चक्रं कर्तव्यनिष्ठां शिक्षति।
• एकता: सर्वं एकत्र गायति, यत् एकतायाः सन्देशं ददाति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

वन्दे

प्रणामं करोमि

प्रणाम करता हूँ

I greet

सुजलाम्

जलैः पूर्णाम्

जल से भरी

Full of water

सुफलाम्

फलैः समृद्धाम्

फल से समृद्ध

Rich with fruits

शस्यश्यामलाम्

सस्यैः हरिताम्

फसलों से हरी

Green with crops

केशरवर्णः

केसरवर्णः

केसरी रंग

Saffron colour

हरितवर्णः

हरितं रङ्गः

हरा रंग

Green colour

श्वेतवर्णः

श्वेतं रङ्गः

सफेद रंग

White colour

कृषकबान्धवाः

कृषकाः

किसान भाई

Our dear farmers

सेदविन्दुभिः

पसीनस्य बिन्दुभिः

पसीने की बूँदों से

By sweat-drops

तीर्थक्षेत्रं

पवित्रं स्थानं

तीर्थस्थल

Holy places

पर्वतराजः

पर्वतानां राजा

पर्वतों का राजा

King of mountains

सस्यश्यामला

सस्यैः पूर्णा

फसलों से भरी

Covered with crops