3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु – Chapter Notes

परिचय

इस पाठ में हमें उपदेशात्मक श्लोकों के माध्यम से जीवन को सफल बनाने की दिशा में प्रेरणा दी जाती है। यह श्लोक जीवन के आदर्श रूप को प्रस्तुत करते हैं, जिसमें हमें अच्छे कार्य करने की प्रेरणा मिलती है। सभाषितों के माध्यम से जीवन के रहस्यों को समझना और उसे सही दिशा में लगाना, यह इस पाठ का मुख्य उद्देश्य है।सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु

सुभाषितपठनेन जीवननिर्माणाय प्रेरणा

  • सुभाषितों के पठन से आदर्श मानवजीवन निर्माण की प्रेरणा मिलती है।
  • मानवजीवन के सुख और समृद्धि के लिए सुभाषितों का पठन आवश्यक है।
  • जो व्यक्ति सुभाषितों का ज्ञान कार्यक्षेत्र में प्रयोग करता है, वह अनेक लाभ प्राप्त करता है।
  • सुभाषित सुंदर वचन होते हैं जो सदैव जनहित के लिए होते हैं।
  • ये स्वकर्तव्य और अकर्तव्य के विषय में स्पष्ट मार्गदर्शन प्रदान करते हैं।
  • अतः सभी को सुभाषित पढ़ने चाहिए, जिससे जीवन का रहस्य समझें और सुखमय जीवन बनाएँ।

सुभाषितानि किम् ?

  • सुभाषित सुंदर और शोभन वचन हैं।
  • ये नीतिश्लोक कहलाते हैं जो जीवन के लिए उपयोगी सलाह देते हैं।
  • पितामही बच्चों को नीतिश्लोक सुनाने की सलाह देती है।

प्रथमः श्लोकः

श्लोक: गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे। 
स्वर्गापवर्गास्पद‌मार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥ १ ॥
अर्थ:
 देवता भारतभूमि के गुणगान करते हैं और कहते हैं कि जो इस भूमि पर जन्म लेते हैं, वे धन्य हैं।
भारतभूमि धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष प्राप्ति का मार्ग है, अतः यहाँ देवता भी मनुष्यरूप में जन्म लेना चाहते हैं।

द्वितीयः श्लोकः

श्लोक: गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः। 
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ॥ २ ॥
अर्थ:
 गुणवान् व्यक्ति दूसरों के गुण जानता है, किन्तु गुणहीन नहीं जानता।
बलवान् दूसरों का बल समझता है, किन्तु निर्बल नहीं समझता।
कोयल वसन्त के गुण को गाती है, किन्तु कौआ नहीं गा सकता।
हाथी सिंह का बल जानता है, किन्तु चूहा नहीं जानता।

तृतीयः श्लोकः

श्लोक: भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः। 
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ ३ ॥
अर्थ: 
फल के भार से वृक्ष झुक जाते हैं, नए जल से मेघ नीचे आते हैं और वर्षा करते हैं।
समृद्धि पाकर भी सज्जन लोग अभिमानहीन रहते हैं, यह परोपकारी का स्वभाव होता है।

चतुर्थः श्लोकः

श्लोक: यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः। 
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥ ४ ॥
अर्थ:
 सोने की शुद्धता घर्षण, काटने, ताप और प्रहार से जाँची जाती है।
उसी तरह पुरुष की परीक्षा कुल, स्वभाव, गुण और कर्म से की जाती है।

पञ्चमः श्लोकः

श्लोक: अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च। 
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५ ॥
अर्थ: 
प्रज्ञा, कुलीनता, संयम, शास्त्रज्ञान, पराक्रम, अल्पभाषिता, दान और कृतज्ञता ये आठ गुण पुरुष को सम्मानित करते हैं।

षष्ठः श्लोकः

श्लोक: न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम्। 
धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति ॥ ६॥
अर्थ:
 जहाँ वृद्धजन न हों, वह सभा नहीं।
जो वृद्ध धर्म न बोलें, वे वृद्ध नहीं।
जहाँ सत्य न हो, वहाँ धर्म नहीं, और जो छल से मिले, वह सत्य नहीं।

सप्तमः श्लोकः

श्लोक: दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं चापि न कारयेत्। 
उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ॥ ७ ॥
अर्थ: 
दुष्ट व्यक्ति के साथ मित्रता और प्रीति नहीं करनी चाहिए।
गरम अंगार जलाता है और ठंडा हाथ को काला करता है, उसी तरह दुष्ट हानि पहुँचाता है।

अष्टमः श्लोकः

श्लोक: यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत्। 
एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ ८ ॥
अर्थ: 
एक चक्र से रथ नहीं चलता, उसी तरह पुरुषार्थ के बिना भाग्य सफल नहीं होता।
प्रयत्न और भाग्य दोनों मिलकर फल देते हैं।

शब्दार्थानि

  • शृङ्खलितम्: अनुशासित, Disciplined
  • गायन्ति: गानं कुर्वन्ति, गाते हैं
  • किल: निश्चयेन, निश्चय से
  • धन्याः: प्रशंसिताः, प्रशंसनीय
  • अपवर्गः: निर्वाणम्, मोक्ष
  • भूयः: पुनः पुनः, बार-बार
  • सुरत्वात्: देवत्वात्, देवत्व से
  • वेत्ति: जानाति, जानता है
  • निर्गुणः: गुणहीनः, गुणरहित
  • बली: बलवान्, बलशाली
  • निर्बलः: बलरहितः, बलहीन
  • पिकः: कोकिलः, कोयल
  • वायसः: काकः, कौआ
  • करी: गजः, हाथी
  • नम्राः: अवनताः, झुके हुए
  • तरवः: पादपाः, वृक्ष
  • फलोद्गमैः: फलभारैः, फलों के भार से
  • अम्बुभिः: जलैः, जल से भरे हुए
  • दूरविलम्बिनः: दूरात् अधः अवनताः, दूर से नीचे झुके हुए
  • घनाः: मेघाः, बादल
  • अनुद्धताः: गर्वशून्याः, अभिमान से रहित
  • सत्पुरुषाः: सज्जनाः, अच्छे लोग
  • समृद्धिभिः: प्रचुरैः धनैः, बहुत धन से
  • कनकम्: सुवर्णम्, सोना
  • परीक्ष्यते: परीक्षितं भवति, उसकी परीक्षा की जाती है
  • निघर्षणम्: घर्षणम्, घिसना
  • छेदनम्: कर्तनम्, काटना
  • ताडनैः: प्रहारैः, प्रहार के द्वारा
  • कुलेन: वंशेन, कुल से
  • शीलेन: स्वभावेन, स्वभाव से
  • कर्मणा: कार्येण, कार्य से
  • दीपयन्ति: प्रकाशयन्ति, प्रकाशित करते हैं
  • प्रज्ञा: विशेषज्ञानम्, विशिष्ट बुद्धि
  • कौल्यम्: कुलीनता, अच्छे कुल में जन्म
  • दमः: इन्द्रियसंयमः, इन्द्रियों का संयम
  • श्रुतम्: शास्त्रज्ञानम्, शास्त्रों का ज्ञान
  • पराक्रमः: साहसः, वीरता
  • अबहुभाषिता: मितभाषिता, कम और सार्थक बोलना
  • छलम्: कपटता, छलना
  • अभ्युपैति: प्राप्नोति, प्राप्त करता है
  • दुर्जनेन: दुष्टजनेन, दुष्ट व्यक्ति से
  • समम्: सह, साथ
  • सख्यम्: मैत्री, मित्रता
  • दहति: ज्वलयति, जलाता है
  • अङ्गारः: दग्धकाष्ठः, अंगारा
  • कृष्णायते: मलिनं करोति, काला करता है
  • दैवम्: भाग्यम्, भाग्य
  • सिध्यति: सिद्धं भवति, फलता है

योग्यताविस्तरः

  • विष्णुपुराणम्: यह अठारह पुराणों में से एक है, जिसमें सात सहस्र से अधिक श्लोक हैं। इसमें भगवान् विष्णु और उनके अवतारों का वर्णन है।
  • महाभारतम्: यह संस्कृत साहित्य का पाँचवाँ वेद माना जाता है, जिसमें एक लाख से अधिक श्लोक हैं और अठारह पर्व हैं।
  • भर्तृहरि: ये संस्कृत के महान् कवि हैं, जिनकी रचनाएँ नीतिशतक, शृङ्गारशतक और वैराग्यशतक हैं।
  • हितोपदेश: पण्डित नारायण द्वारा रचित यह कथाग्रन्थ चार भागों में विभक्त है – मित्रलाभ, सुहृद्भेद, विग्रह, सन्धिः।
  • चाणक्यनीति: चाणक्य के नीतिश्लोक बालकों के चरित्र निर्माण और आदर्श जीवन के लिए उपयोगी हैं।

2. अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका – chapter Notes

परिचय

अयं पाठः हितोपदेशग्रन्थात् गृहीतः अस्ति। अस्य मुख्यः सन्देशः — सामान्येष्वपि साधनासु यदि संहत्य बलं भवति तर्हि दुष्करकार्यं साधयितुं शक्यते। कथा कपोतराजस्य चित्रग्रीवस्य मित्रं मुषिकः धरणिकः च सम्बन्धिनी अस्ति। मित्रसमूहस्य साहाय्येन बन्धनमोचनं कथ्यते।अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका

  • गर्मी-अवकाशे छात्राः उत्तराखण्डं गतवन्तः। ते श्रीकेदारनाथस्य आरोहणकाले सेतुभङ्गः अभवत्।
  • सर्वे भयभीताः अभवन्, किन्तु नायकः समाधानं प्रदत्तवान्। सर्वे मिलित्वा सेतुं दुरुस्तं कृत्वा लक्ष्यं प्राप्तवन्तः।
  • नायकः अवदत् — आत्मविश्वासेन दुष्करं कार्यं साध्यं भवति।
  • अस्मिन् प्रसङ्गे नायकः हितोपदेशस्य एकां कथां श्रोतुं प्रेषितवान्।

हितोपदेशकथा

  • गोदावरीतीरे शालवृक्षः आसीत्। तत्र व्याधः जालं प्रसार्य कपोतान् ग्रहीतुं प्रयत्नवान्।
  • कपोताः तण्डुलकणान् दृष्ट्वा लोभेन भूमौ अवतरितवन्तः।
  • ते सर्वे जाले बद्धाः अभवन्।
  • चक्रवाकः (चित्रग्रीवः) राजः अवदत् — सर्वे मिलित्वा एकचित्तेन जालमुत्पाट्य गगनं गच्छाम।
  • कपोताः एकचित्तेन उत्थाय जालसहिताः आकाशं गतवन्तः।
  • व्याधः विस्मितः अभवत्, तदा कपोताः मित्रं धरणिकं मूषिकं समिपं गतवन्तः।
  • धरणिकः प्रारम्भे शङ्कायुक्तः आसीत्, किन्तु चिरपरिचयात् कपोतराजं दृष्ट्वा प्रसन्नः जातः।
  • धरणिकः सर्वेषां पाशान् कृमेण छित्त्वा मुक्तिं दत्तवान्।
  • सर्वे कपोताः आनन्देन आकाशे पुनः गत्वा कृतज्ञतां प्रकटितवन्तः।

अध्ययनफलं

  • सङ्घटितः प्रयासः महत्कार्यं साधयति।
  • आपद्कालः अपि आत्मविश्वासेन मित्रसाहाय्येन च सुगमः भवति।
  • हितोपदेशः बालानां नीतिशिक्षायाः मूलस्रोतः अस्ति।

शब्दार्थ

  • भगिः – सेतु
  • अक्रन्दन् – रोदितवन्तः
  • तण्डुलकणाः – चावलदानानि
  • चक्रग्रीवः – कपोतराजः
  • धरणिकः – मूषिकः
  • एकचित्तिभूय – एकचित्तेन
  • पाशः – बन्धनम्
  • अपकारः – हानि

अर्थबोधः

  • पाठे एकं सूत्रम् — “सङ्घटितेन प्रयत्नेन दुष्करं कार्यं सुलभं भवति।”
  • हितोपदेशस्य श्लोकाः अपि अस्मिन्नेव विषये नीतिं दर्शयन्ति।
  • तृणानि अपि समूहबलात् गजं बध्नन्ति इत्यत्र दृष्टान्तः दत्तः।

व्याकरणं

  • लङ्लकारः, लट्लकारः, लृट्, लोट् इत्यादयः प्रयोगाः दत्ताः।
  • लट्-लकारे ल्यप्-प्रत्ययस्य प्रयोगः पठितः।
  • सन्धिसूत्राणि, समासाः, अव्ययानि अपि दत्तानि।

ग्रन्थपरिचयः

  • एषः पाठः “हितोपदेशः” नामकग्रन्थात् उद्धृतः अस्ति।
  • लेखकः पण्डितः नारायणपण्डितः।
  • हितोपदेशे चत्वारः प्रकरणाः — मित्रलाभः, सुहृद्भेदः, विग्रहः, सन्धिः।
  • बालानां संस्कृतशिक्षायै अयं ग्रन्थः उपयोगी अस्ति।

नीतिश्लोकाः

  • “अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका। तृणैरगुणितैर्मत्वा बद्ध्यन्ते मत्स्ययो महान्॥”
  • “धैर्यं क्षमा धर्ममथोऽभियोगे शमा वक्तृत्वं युधि चाप्रणाशः। यशश्च शीलं च यदा प्रयुक्तं तदा गुणाः स्युः पुरुषस्य सन्तः॥”

1. संगच्छध्वं संवदध्वं  – Chapter Notes

प्रस्तावना

  • अयं पाठः ऋग्वेदस्य दशममण्डले स्थितस्य सज्ञानसूक्तस्य अंशः अस्ति ।
  • एषः सूक्तः “सघटनसूक्त” नाम्ना अपि प्रसिद्धः अस्ति ।
  • अस्य मुख्यसन्देशः – समाजे, राष्ट्रे, विश्वे च परस्परं ऐक्यम्, सहयोगः, एकता च स्थापयेत् ।

मन्त्रा

१ . ओ३म् संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते॥

मन्त्रार्थ: हे मानवाः! यूयं सर्वे सह गच्छत, सह वदत, सह मनोभावं कुरुत। यथा पूर्वे देवाः भागं सह उपासते।

२. समानो मन्त्रः समितिः समानि समानं मनः सह चित्तमेषाम्।
समानं मन्त्रमभि मन्त्येवः समानं हविषा जुहोमि॥
 

मन्त्रार्थ: भवतु वः मन्त्रः समानः, समितिः समानः, मनः समानम्। अहं समानं मन्त्रम् हविषा जुहोमि।

३. समानि वा आकूतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुप्रसाहा इति॥

मन्त्रार्थ: भवतु वः आकूतिः समाना, हृदयानि समानानि। भवतु वः मनः समानं यथा वः सुप्रसाहा।

पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थ

  • संगच्छध्वम् = सह गच्छत।
  • संवदध्वम् = सह वदत।
  • समानी = समानानि।
  • आकूतिः = सङ्कल्पः।
  • भावार्थः – समाजे, राष्ट्रे च सर्वे सह गच्छन्तु, सह वदन्तु, सह चिन्तयन्तु। एवं कृत्वा उन्नतिः, ऐक्यम्, सौहार्दम् च प्राप्यते।

शब्दार्थशब्दःअर्थःसंगच्छध्वम्सह गच्छतसंवदध्वम्सह वदतसमितिःसभाआकूतिःसङ्कल्पःहविषाप्रार्थनयाजुहोमिअर्पयामिसुप्रसाहासहजरीणाःव्याकरणिक-विश्लेषणम्

गम् धातोः लोट्लकाररूपाणि

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुषःगच्छतुगच्छताम्गच्छन्तुमध्यमपुरुषःगच्छगच्छतम्गच्छतउत्तमपुरुषःगच्छावानिगच्छावगच्छाम

संगच्छ धातोः लोट्लकाररूपाणि (आत्मनेपदी)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमपुरुषःसंगच्छताम्संगच्छेताम्संगच्छन्ताम्मध्यमपुरुषःसंगच्छस्वसंगच्छेथाम्संगच्छध्वम्उत्तमपुरुषःसंगच्छैसंगच्छावहेसंगच्छामहेयोग्यता विस्तर

वेदाः – चत्वारः वेदाः प्राचीनतमाः ग्रन्थाः सन्ति।

  • ऋग्वेदः – मन्त्रसमूहः, मुख्यतया स्तोत्ररूपेण।
  • यजुर्वेदः – यज्ञानां क्रियाविधिः।
  • सामवेदः – गायनप्रधानः, मन्त्राः गीतेन सह।
  • अथर्ववेदः – लोकजीवनं, औषधप्रयोगः, शान्तिकर्माणि च।

उपवेदाः – वेदानां सहायकशास्त्राणि।

  • आयुर्वेदः – शरीरस्य स्वास्थ्यरक्षणं, चिकित्सा।
  • धनुर्वेदः – युद्धविद्या, अस्त्रशस्त्रप्रयोगः।
  • गान्धर्ववेदः – संगीतं, नृत्यं, नाट्यविद्या।
  • अर्थवेदः – अर्थशास्त्रं, राज्यनीतिः।

वेदाङ्गानि – वेदानां अध्ययनाय आवश्यकानि षट् शास्त्राणि।

  • शिक्षा – उच्चारणविद्या।
  • व्याकरणम् – भाषानियमाः।
  • छन्दः – छन्दःशास्त्रं, वृत्तविन्यासः।
  • निरुक्तम् – शब्दव्युत्पत्तिः।
  • ज्योतिषम् – कालज्ञानं, ग्रहणीयानि, तिथयः।
  • कल्पः – यज्ञानां क्रियाप्रक्रिया।

उपनिषदः – वेदान्तशास्त्राणि, तत्त्वज्ञानप्रधानानि।

  • ईशोपनिषद् – ईश्वरस्य सर्वव्यापकत्वम्।
  • केनोपनिषद् – ब्रह्मविद्याया महत्त्वम्।
  • कठोपनिषद् – नचिकेतोपाख्यानं, आत्मतत्त्वम्।
  • प्रश्नोपनिषद् – षट् प्रश्नाः, उत्तररूपेण ब्रह्मविद्या।
  • मुण्डकोपनिषद् – परा–अपरा विद्याभेदः।
  • माण्डूक्योपनिषद् – ओंकारस्य व्याख्या।
  • छान्दोग्योपनिषद् – उपासना, आत्मविद्या।
  • बृहदारण्यकोपनिषद् – विस्तृतं तत्त्वज्ञानम्।