पृष्ठम् 19-20: प्रश्नानि
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत – (क) मित्राणि ग्रीष्मावकाशे कुत्र गच्छन्ति? उत्तरम्: ग्रामम्।
(ख) सर्वत्र कः प्रसृतः? उत्तरम्: वृक्षः।
(ग) कः सर्वान् प्रेरयन् अवदत्? उत्तरम्: शिक्षकः।
(घ) कः हितोपदेशस्य कथां श्रावयति? उत्तरम्: शिक्षकः।
(ङ) कपोतराजस्य नाम किम्? उत्तरम्: चित्रग्रीवः।
(च) व्याधः कान् विकीर्य जालं प्रसारितवान्? उत्तरम्: कपोतान्।
(छ) विपत्काले विस्मयः कस्य लक्षणम्? उत्तरम्: मूर्खस्य।
(ज) चित्रग्रीवस्य मित्रं हिरण्यकः कुत्र निवसति? उत्तरम्: वने।
(झ) चित्रग्रीवः हिरण्यकं कथं सम्बोधयति?
उत्तरम्: प्रियसख।
(ञ) पूर्वं केषां पाशान् छिनत्तु इति चित्रग्रीवः वदति? उत्तरम्: शिशूनाम्। 2. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत – (क) यदा केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन् किम् अभवत्? उत्तरम्: यदा ते केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन्, तदा पर्वतेषु हिमवृष्टिः अभवत्।
(ख) सर्वे उच्चस्वरेण किं प्रार्थयन्त? उत्तरम्: सर्वे जनाः उच्चस्वरेण “ईश्वरः रक्षतु” इति प्रार्थयन्त।
(ग) असम्भवं कार्यं कथं कर्तुं शक्यते इति नायकः उक्तवान्? उत्तरम्: नायकः उक्तवान् – “अपि सम्भवम् भवति” → “अपि साध्यं भवति” या “सम्भवम् इति दर्शयति”
(घ) निर्जने वने तण्डुलकणान् दृष्ट्वा चित्रग्रीवः किं निरूपयति? उत्तरम्: चित्रग्रीवः निर्जने वने तण्डुलकणान् दृष्ट्वा तान् जालस्य संकेतः इति निरूपयति।
(ङ) किं नीतिवचनं प्रसिद्धम्? उत्तरम्: “विपत्तौ विवेकः आवश्यकः” इति नीतिवचनं प्रसिद्धम्।
(च) व्याधात् रक्षां प्राप्तुं चित्रग्रीवः कम् आदेशं दत्तवान्? उत्तरम्: चित्रग्रीवः हिरण्यकं आदेशं दत्तवान् यत् सः व्याधस्य जालं छिन्धी।
(छ) हिरण्यकः किमर्थं तूष्णीं स्थितः? उत्तरम्: हिरण्यकः दुःखितं मित्रं दृष्ट्वा करुणया तूष्णीं स्थितः।
(ज) पुलकितः हिरण्यकः चित्रग्रीवं कथं प्रशंसति? उत्तरम्: पुलकितः हिरण्यकः चित्रग्रीवं साहसी, धैर्यशीलः इति प्रशंसति।
(झ) कपोताः कथं आत्मरक्षणं कृतवन्तः? उत्तरम्: कपोताः एकत्र मिलित्वा समवेतबलस्य उपयोगेन आत्मरक्षणं कृतवन्तः।
(ञ) नायकस्य प्रेरकवचनैः सर्वेऽपि किम् अकुर्वन्? उत्तरम्: नायकस्य प्रेरकवचनैः प्रेरिताः सर्वेऽपि कठिन कार्ये अपि साहसं कृतवन्तः।3. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ल्यप् प्रत्ययान्तेषु परिवर्तयत – (क) छात्रः कक्षां प्रविशति । संस्कृतं पठति । कक्ष प्रविश्य संस्कृतं पठति । (ख) भक्तः मन्दिरम् आगच्छति। पूजां करोति । ______________ (ग) माता भोजनं निर्माति । पुत्राय ददाति । ______________ (घ) सुरेशः प्रातः उत्तिष्ठति। देवं नमति । ______________ (ङ) रमा पुस्तकं स्वीकरोति। विद्यालयं गच्छति। ______________ (च) अहं गृहम् आगच्छामि। भोजनं करोमि। ______________ (छ) तण्डुलकणान् विकिरति। जालं विस्तारयति। ______________ (ज) व्याधः तण्डुलकणान् अवलोकते। भूमौ अवतरति । ______________ उत्तरम्: (क) कक्षां प्रविश्य संस्कृतं पठति। (ख) मन्दिरम् आगम्य पूजां करोति। (ग) भोजनं निर्माय पुत्राय ददाति। (घ) प्रातः उत्थाय देवं नमति। (ङ) पुस्तकं स्वीकृत्य विद्यालयं गच्छति। (च) गृहम् आगम्य भोजनं करोमि।(छ) तण्डुलकणान् विकिर्य जालं विस्तारयति। (ज) तण्डुलकणान् अवलोक्य भूमौ अवतरति। 4. उदाहरणानुसारम् उपसर्गयोजनेन क्त्वा – स्थाने ल्यप् – प्रत्ययस्य प्रयोगं कृत्वा पदानि परिवर्तयत —
(क) छात्रः गृहं गत्वा भोजनं करोति । “छात्रः गृहम् आगत्य (आ+ गम् + ल्यप्) भोजनं करोति । उत्तरम्: (क) छात्रः गृहम् आगत्य (आ + गम् + ल्यप्) भोजनं करोति। (ख) माता वस्त्राणि प्रक्षाल्य (प्र + क्षल् + ल्यप्) पचति। (ग) शिक्षकः श्लोकं संलिख्य (सम् + लिख् + ल्यप्) पाठयति। (घ) रमा उपस्थाय (उप + स्था + ल्यप्) गीतं गायति। (ङ) शिष्यः सर्वदा गुरुं प्रणम्य (प्र + नम् + ल्यप्) पठति। (च) लेखकः आलोचनं विचिन्त्य (वि + कृ + ल्यप्) लिखति।
5. पाठे प्रयुक्तेन उपयुक्तपदेन रिक्तस्थानं पूरयत – (क) सर्वैः एकचित्तीभूय ____________ उड्डीयताम्। उत्तरम्: आकृष्टाः
(ख) जालापहारकान् तान् ____________ पश्चाद् अधावत्। उत्तरम्: दृष्ट्वा
(ग) अस्माकं मित्रं ____________ नाम मूषकराजः गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति । उत्तरम्: हिरण्यकः
(घ) हिरण्यकः कपोतानाम् ____________ चकितस्तूष्णीं स्थितः । उत्तरम्: अवस्थाम्
(ङ) यतोहि विपत्काले ____________ एव कापुरुषलक्षणम्। उत्तरम्: विस्मयः 6. पाठे प्रयुक्तेन ल्यप्प्रत्ययान्तपदेन सह उपयुक्तं पदं योजयत –
उत्तरम्:
7. समासयुक्तपदेन रिक्तस्थानं पूरयत – (क) गण्डक्याः तीरम् = गण्डकीतीरम् तस्मिन् = गण्डकीतीरे (ख) तण्डुलानां कणाः = __________ तान् = __________ (ग) जालस्य अपहारकाः = __________ तान् = __________ (घ) अवपाताद् भयम् = __________ तस्मात् = __________ (ङ) कापुरुषाणां लक्षणम् = __________ तस्मिन् = __________ उत्तरम्: (क) गण्डक्याः तीरम् = गण्डकीतीरम्तस्मिन् = गण्डकीतीरे(ख) तण्डुलानां कणाः = तण्डुलकणाःतान् = तण्डुलकणान्(ग) जालस्य अपहारकाः = जालापहारकाःतान् = जालापहारकान्(घ) अवपाताद् भयम् = अवपातभयम्तस्मात् = अवपातभयात्(ङ) कापुरुषाणां लक्षणम् = कापुरुषलक्षणम्तस्मिन् = कापुरुषलक्षणे8. सार्थकपदं ज्ञात्वा सन्धिविच्छेदं कुरुत – ( क ) इत्याकर्ण्य = इति + आकर्ण्य । ( ख ) चित्रग्रीवोऽवदत् = चित्रग्रीवः + अवदत् । ( ग ) बालकोऽत्र = ________ + ________ + ( घ ) धैर्यमथाभ्युदये = ________ + ________ + ________ ( ङ ) भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् = ________ + ________ + ________ ( च ) नमस्ते = ________ + ________ ( छ ) उपायश्चिन्तनीयः =________ + ________ ( ज ) व्याधस्तत्र = ________ + ________ ( झ ) हिरण्यकोऽप्याह = ________ + ________ + ________ ( ञ ) मूषकराजो गण्डकीतीरे = ________ + ________ + ________ ( ट ) अतस्त्वाम् = ________ + ________ (ठ) कश्चित् = ________ + ________ उत्तरम्: (क) इत्याकर्ण्य = इति + आकर्ण्य (ख) चित्रग्रीवोऽवदत् = चित्रग्रीवः + अवदत् (ग) बालकोऽत्र = बालकः + अत्र (घ) धैर्यमथाभ्युदये = धैर्यम् + अथ + अभ्युदये (ङ) भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् = भोजने + अपि + अप्रवर्तनम् (च) नमस्ते = नमः + ते (छ) उपायश्चिन्तनीयः = उपायः + चिन्तनीयः (ज) व्याधस्तत्र = व्याधः + तत्र (झ) हिरण्यकोऽप्याह = हिरण्यकः + अपि + आह (ञ) मूषकराजो गण्डकीतीरे = मूषकराजः + गण्डकी + तीरे (ट) अतस्त्वाम् = अतः + त्वाम् (ठ) कश्चित् = कः + चित्
