अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत ।
1. ‘भारतीवसन्तगीतिः’ इति काव्यांशः कस्य गीतसङ्ग्रहात् गृहीतः?
(i) ‘काकली’
(ii) ‘मेघदूतम्’
(iii) ‘साकेतम्’
(iv) ‘गीताञ्जलिः’
उत्तरम्: (i) ‘काकली
2. “नवीनामये वाणि! वीणां निनादय” इत्यत्र ‘वाणि’ इति कया देवत्याऽभिधीयते?
(i) सरस्वती
(ii) लक्ष्मी
(iii) दुर्गा
(iv) पार्वती
उत्तरम्: (i) सरस्वती
3. ‘कलिन्दात्मजा’ इति पदेन का नदी सूच्यते?
(i) गङ्गा
(ii) यमुना
(iii) गोदावरी
(iv) सरस्वती
उत्तरम्: (ii) यमुना
4. ‘रसालाः’ इति शब्दः कं बोधयति?
(i) आम्रवृक्षान्
(ii) अशोकवृक्षान्
(iii) चम्पकवृक्षान्
(iv) कदलीवृक्षान्
उत्तरम्: (i) आम्रवृक्षान्
5. अयं काव्यः कस्मिन् ऋतौ प्रकृतेः सौन्दर्यं विशेषेण वर्णयति?
(i) शरदि
(ii) वसन्ते
(iii) हेमन्ते
(iv) वर्षासु
उत्तरम्: (ii) वसन्ते
कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत।
1. वसन्ते __________ काकली सर्वत्र श्रूयते। (कोकिलायाः / चातकस्य)
उत्तरम्: कोकिलायाः
2. मलयमारुतः __________ स्पृशति। (ललितपल्लवान् / शुष्कशिलाखण्डान्)
उत्तरम्: ललितपल्लवान्
3. ‘कलिन्दात्मजायाः’ __________ तीरे लतापङ्क्तिः दृश्यते। (जलस्य / मरुभूमेः)
उत्तरम्: जलस्य
4. हे वाणि! त्वं __________ वीणां निनादय। (नवीनामये / जीर्णायाम्)
उत्तरम्: नवीनामये
5. अस्मिन्न् काव्ये __________ भावना प्रबोध्यते। (राष्ट्रीयजागरणभावना / निरुत्साहभावना)
उत्तरम्: राष्ट्रीयजागरणभावना
अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत ।
1. ‘कलिन्दात्मजा’ इति कस्य नाम?
उत्तरम्: यमुना
2. ‘रसालाः’ इति कः वृक्षवर्गः?
उत्तरम्: आम्रवृक्षाः
3. ‘अलीनम्’ इति पदेन के निर्दिश्यन्ते?
उत्तरम्: भृङ्गाः (मधुकराः)
4. कस्य सम्बोधनेन “वाणि” इत्युक्तम्?
उत्तरम्: सरस्वती
5. ‘काकली’ किम्?
उत्तरम्: कोकिलध्वनिः (कूजनम्)
अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।
1. ‘भारतीवसन्तगीतिः’ इत्यस्य मुख्यभावः कः? वसन्तऋतेः सौन्दर्यं कथं चित्रितम् इति वर्णयत।
उत्तरम्:
‘भारतीवसन्तगीतिः’ इत्यस्य मुख्यभावः वसन्तऋतेः सौन्दर्यवर्णनं तथा राष्ट्रीयजागरणप्रेरणा अस्ति।
वसन्ते सर्वत्र हरितिमा, पुष्पसुगन्धा, कोकिलकूजनं, यमुनातीरे लतापल्लवपुष्परमणीयता कविना चित्रितम् अस्ति।
एषः वसन्तः केवलं प्रकृतिसौन्दर्यस्य प्रतीकः न, अपितु नूतनजागरणस्य द्योतकः अपि अस्ति।
2. कविः ‘नवीनां वीणां निनादय’ इति किमर्थं वाणीं प्रार्थयति? तस्य सामाजिको राष्ट्रीयश्च सन्देशः कः?
उत्तरम्:
कविः सरस्वतीं प्रति प्रार्थयति यत् सा नूतनप्रेरणायुक्तं ज्ञानगीतं जगति प्रसारितुं प्रेरयेत्।
“नवीनां वीणां निनादय” इत्युक्त्या कविः समाजे नवचेतना, नवजागरणं, देशभक्तिभावं च जागरयितुम् इच्छति।
एषः राष्ट्रीयभावनया प्रेरितः सन्देशः अस्ति।
3. यमुनातीरे (कलिन्दात्मजायाः तीरे) काः काः प्राकृतिकाः शोभाः दृश्यन्ते? लताः, पल्लवाः, मधुमाधवी इत्यादीन् वर्णयत।
उत्तरम्:
कलिन्दात्मजायाः (यमुनायाः) तीरे लतापल्लवमालाः, पुष्पशोभिता वनराजिः, भ्रमरस्वनः च दृश्यते।
मधुमाधवीलता, आम्रवृक्षाः, अलीसंघाः च तस्य शोभां वर्धयन्ति।
तत्र वसन्तऋतुसौन्दर्यं मनोहररूपेण प्रतिबिम्बितम् अस्ति।
4. मलयमारुतस्य प्रभावः काव्ये कथं निरूपितः? पुष्पपुञ्जेषु, मञ्जुकुञ्जेषु, अलीस्वने च किं दृश्यते?
उत्तरम्:
मलयमारुतः (मन्दसुगन्धितवायुः) पुष्पपुञ्जेषु स्पन्दनं जनयति,
ललितपल्लवान् चालयति, अलीनां गुंजनं वर्धयति।
सः सम्पूर्णं वनं प्रफुल्लं करोति, यथा नवजीवनस्य सञ्चारः भवेत्।
एवं कविना मलयसमीरः वसन्तस्य आत्मा इव निरूपितः अस्ति।
5. अस्य काव्यस्य भाषाशिल्पे रूपके, अनुप्रासे, ध्वनौ वा यथायोग्यं उदाहरणैः ३–४ पङ्क्तिषु विवृणुत।
उत्तरम्:
अस्य काव्यस्य भाषाशिल्पं अत्यन्तं मनोहरम्।
रूपकं — “वसन्तः जीवनस्य हसितं” इत्यादि रूपेण दृश्यते।
अनुप्रासः — “मृदुमधुरमरलहरि” इत्यत्र ध्वनिसौन्दर्यं प्रकटितम्।
ध्वनि — राष्ट्रीयजागरणस्य अप्रत्यक्षः सन्देशः काव्ये गूढरूपेण निहितः अस्ति।