10. जटायोः शौर्यम्  – Worksheet          

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत। 

1. तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता कं दृष्ट्वा अपश्यत्?
(i)
 गृधम्
(ii) वृक्षम्
(iii) राक्षसम्
(iv) बालकम्

2. जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत्। एतत् कथं कृतम्?
(i)
 क्रोधेन
(ii) करुणया
(iii) हर्षेण
(iv) मूढत्वेन

3. तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः। कः महाबलः?
(i)
 रावणः
(ii) जटायुः
(iii) सीता
(iv) हनुमान्

4. निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्। केन उक्तम्?
(i)
 जटायुः
(ii) रामः
(iii) वृद्धः
(iv) बालकः

5. ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्। सशरं कस्य?
(i) 
रावणस्य
(ii) जटायोः
(iii) सीतायाः
(iv) हनुमतःकोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत। 

1. आलस्यं मनुष्यस्य शरीरस्थः महान् _____________ अस्ति। (धैर्य/राग)

2. सर्वदा _____________ भाषणम् एव करणीय। (कटुः/मधुर)

3. दिवाकरकिरणैः _____________ विस्तारिता भवति। (नलिनीदलम्/पाटलम्)

4. हिमालयस्य _____________ भागे भारतः स्थित अस्ति। (उत्तर/दक्षिण)

5. बुद्धिः _____________ शुध्यति। (सत्येन/ज्ञानेन)

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत।

1. रावणः कस्य विरुद्धं युद्धं कृतवान्?

2. जटायुः कथं रावणं बाधितवान्?

3. तस्य महाबलं केन ददर्शितम्?

4. सीता तदा किम् अनुभूतवती?

5. वृद्धः कस्य साहाय्यं न करोत्?अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।

1. तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता कं दृष्ट्वा अपश्यत्?

2. जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत्। एतत् कथं कृतम्?

3. तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः।

4. निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्।

5. ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्।

      09. सिकतासेतुः – Worksheet             

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत।

1. बाल्ये तपोदत्तः कस्य पादेन क्लेश्यमानोऽपि विद्यां न पठितवान् ?
(i)
 पितृचरणैः
(ii) मातृकृपया
(iii) गुरुणा
(iv) मित्रैः

2. जलोच्छलनध्वनिः कुतः श्रूयते ?
(i)
 मत्स्येभ्यः
(ii) मकरेभ्यः
(iii) नदीतः
(iv) समुद्रेभ्यः

3. पुरुषः रेतसँ सेतुं किमर्थं निर्मातुम् इच्छति ?
(i) 
स्वसंकल्पदृढतया
(ii) गुरुसहायतया
(iii) मित्रसहाय्यया
(iv) देवसहाय्यया

4. तपोदत्तः विद्यां प्राप्तुम् किं कुर्वन् प्रवृत्तः ?
(i) 
तपश्चर्यया
(ii) लीलया
(iii) हास्येन
(iv) निःश्वासेन

5. तपोदत्तस्य भद्रपुरुषेण संवादः कुत्र जातः ?
(i)
 गुरुकुले
(ii) रणे
(iii) नदीतीरे
(iv) नगरमध्ये

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत।

1. बाल्ये पितृचरणैः क्लेश्यमानोऽपि _____________ न पठितवान्। (विद्या / खेल)

2. तपोदत्तः _____________ प्रयासे विद्यां प्राप्तुम् इच्छति। (तपश्चर्य / हास्य)

3. नदीमध्ये तीव्रप्रवाहायां _____________ सेतुं कदापि स्थास्यति। (सिकता / शिला)

4. रेतसँ सेतुं निर्माणकर्तुः स्वसंकल्पे _____________ अस्ति। (दृढः / दुर्बलः)

5. गुरुकुलं गत्वा एव अहम् _____________ अध्ययनं करिष्यामि। (विद्याध्ययनम् / लीलायाः)

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत।

1. तपोदत्तः बाल्ये कस्य पादेन विद्यां न पठितवान् ?

2. जलोच्छलनध्वनिः कुतः आगच्छति ?

3. रेतसँ सेतुं कः निर्मातुम् इच्छति ?

4. तपोदत्तः विद्याम् प्राप्तुम् केन प्रयत्नेन प्रवृत्तः ?

5. पुरुषस्य सेतुं निर्माणे कः स्वसंकल्पे दृढः ?

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।

1. तपोदत्तः बाल्ये विद्यां न पठितवान्, तस्मात् किम् अभवत् ?

2. जलोच्छलनध्वनिः कुतः श्रूयते ?

3. पुरुषः रेतसँ सेतुं कथं निर्माणं करिष्यति ?

4. तपोदत्तः विद्याम् प्राप्तुम् किं कुर्वन् प्रवृत्तः ?

5. तपोदत्तः पुरुषार्थस्य महत्त्वं कथं दर्शयति ?

06. भ्रान्तो बालः – Worksheet                

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत।

1. कः बालकः पाठशालायां गत्वा क्रीडितुम् अगच्छत् ?
(i)
 भ्रान्तः
(ii) प्रीतः
(iii) खिन्नः
(iv) विनीतः

2. तत्र बालकः कस्य साहाय्यं इच्छति स्म ?
(i)
 मधुकरेः
(ii) चटकपोतस्य
(iii) कुक्कुरस्य
(iv) वटद्रुमस्य

3. कः बालकः स्वकर्मव्यग्रः अभवत् ?
(i)
 भ्रान्तः
(ii) खिन्नः
(iii) प्रीतः
(iv) तन्द्रालुः

4. बालकः विद्यायाः प्रति केन प्रेरितः अभवत् ?
(i)
 तन्त्रैः
(ii) पुस्तकदासैः
(iii) आलस्येण
(iv) खेलैः

5. कः बालकः सुखपूर्वक क्रीडासहायं अवलोकयत् ?
(i) 
भ्रान्तः
(ii) प्रीतः
(iii) तन्द्रालुः
(iv) निष्कुटवासिनः

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत।

1. तत्र बालकः उद्यानं प्रति _____________ प्राविशत्। (एकाकी / सर्वे)

2. मधुकरः पुष्पसंग्रहे _____________ आसीत्। (व्यग्रः / अलसः)

3. चटकपोतः तृणशलाकादिकं _____________। (आददत् / त्यजत्)

4. कुक्कुरः बालकं _____________ संबोधितवान्। (विनोदयितारम् / उपगच्छति)

5. बालकः विद्याव्यसनी भवित्वा महती _____________ अलभत। (कीर्ति / क्रीडा)अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत।

1. पाठशालायां कः बालकः क्रीडितुम् अगच्छत् ?

2. बालकः कस्य साहाय्यं प्रार्थयत ?

3. मधुकरः किं कार्ये व्यग्रः आसीत् ?

4. बालकः स्वकर्मे किं कृतवान् ?

5. विद्याव्यसनी भवित्वा बालकः किं प्राप्नोत् ?
अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत

1. बालकः पाठशालायां गत्वा किं कृतवान् ?

2. बालकः मधुकरं किं आह्वयत ?

3. चटकपोतः बालकं किं दत्तवान् ?

4. कुक्कुरः बालकं कथम् सम्बोधितवान् ?

5. बालकः किं अनुभवत् पाठशालायां गत्वा ?

05. सूक्तिमौक्तिकम् – Worksheet          

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत। 

1. “वृत्तं यत्नेन संरक्षेत्” इति कस्य ग्रन्थस्य वचनम् अस्ति ?
(i)
 मनुस्मृतिः
(ii) चाणक्यनीतिः
(iii) नीतिशतकम्
(iv) हितोपदेशः

2. “प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः” – अस्य श्लोकस्य भावः कः ?
(i)
 मधुरवचनस्य महत्त्वम्
(ii) परोपकारस्य महत्त्वम्
(iii) धनस्य उपयोगः
(iv) मित्रस्य त्यागः

3. “नद्यः स्वयमेव नाम्भः पिबन्ति” – इति वाक्ये नदीनां कः भावः प्रतिपादितः ?
(i)
 लोभः
(ii) परोपकारः
(iii) अहंकारः
(iv) स्वार्थः

4. “गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः” इति वाक्यस्य सारः कः ?
(i) 
दरिद्रः न कर्तव्यः
(ii) गुणवान् जनः श्रेष्ठः
(iii) धनवान् एव महान्
(iv) दुःखं सर्वोत्तमम्

5. “आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्” इति कः उपदेशः अस्ति ?
(i) 
चाणक्यः
(ii) विदुरः
(iii) कालिदासः
(iv) बाणभट्टःकोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत। 

1. सर्वदा __________ भाषणम् एव करणीयम्। (कटुः / मधुर)

2. वृत्तं __________ संरक्षेत्। (यत्नेन / धनेन)

3. नद्यः स्वयमेव __________ न पिबन्ति। (अम्भः / फलं)

4. सज्जनानां विभूतयः __________ भवन्ति। (परोपकाराय / आत्मलाभाय)

5. गुणयुक्तः दरिद्रः अपि __________ न समः। (अगुणैः / मित्रैः)अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत। 

1. ‘प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः’ – कः ग्रन्थः ?

2. ‘वित्तम्’ इत्यस्य अर्थः कः ?

3. ‘परोपकाराय सतां विभूतयः’ – इति श्लोके ‘सतां’ शब्दस्य अर्थः ?

4. ‘आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्’ – इति श्लोके ‘समाचरेत्’ शब्दस्य पर्यायः ?

5. ‘गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि’ – इति वाक्ये ‘दरिद्रः’ शब्दस्य विलोमः ?अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत। 

1. ‘वृत्तं यत्नेन संरक्षेत्’ इत्यस्य उपदेशः कः अस्ति ?

2. ‘प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः’ – इत्यस्य भावार्थं लिखत।

3. ‘नद्यः स्वयमेव नाम्भः पिबन्ति’ – इत्युक्त्या किं शिक्ष्यते ?

4. ‘गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः’ – इति श्लोकस्य संदेशः कः ?

5. ‘यत्रापि कुत्रापि गता भवेयुः हंसा’ – इत्यस्य अर्थं लिखत।

04. कल्पतरुः – Worksheet            

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत।

1. जीमूतकेतुः कस्य देशे वसति स्म ?
(i)
 कञ्चनपुरे
(ii) इन्द्रपुरी
(iii) पुष्करिण्यां
(iv) हस्तिनपुरे

2. जीमूतवाहनः कस्य प्रसादात् जातः ?
(i)
 अग्निदेवस्य
(ii) कल्पतरोः
(iii) सूर्यस्य
(iv) वरुणस्य

3. जीमूतवाहनस्य पिता कः आसीत् ?
(i) 
जीमूतवाहनः
(ii) जीमूतकेतुः
(iii) नगेन्द्रः
(iv) विद्याधरः

4. जीमूतवाहनः कः आसीत् ?
(i)
 दानवीरः
(ii) कृपणः
(iii) रौद्रः
(iv) क्रूरः

5. कल्पतरुः कं वरं दत्तवान् ?
(i)
 दीर्घायु:
(ii) राज्यं
(iii) पृथिवीम् अदरिद्राम्
(iv) अमरत्वम्

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत। 

1. जीमूतकेतुः _____________ इति श्रीमान् विद्याधरपतिः आसीत्। (राजा / मन्त्री)

2. तस्य गृहे _____________ कल्पतरुः स्थितः। (नवीनः / कुलक्रमागतः)

3. जीमूतवाहनः सर्वभूतानां _____________ आसीत्। (अनुकम्पी / घृणायुक्तः)

4. जीमूतवाहनः पितरं _____________ निवेदितवान्। (एकान्ते / सभायाम्)

5. कल्पतरुः दिवं _____________ समुत्पत्य भुवि वसूनि अवर्षत्। (गत्वा / क्षणेन)

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत। 

1. जीमूतकेतुः कस्य पुत्रः आसीत् ?

2. जीमूतवाहनः किं आराधितवान् ?

3. जीमूतवाहनस्य पिता कः ?

4. जीमूतवाहनस्य नगरं किम् ?

5. जीमूतवाहनस्य यशः कुत्र प्रथितम् ?

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत। 

1. हिमवान् नामकः पर्वतः कः अस्ति ?

2. जीमूतकेतुः कस्य कृपया पुत्रं प्राप्तवान् ?

3. जीमूतवाहनः किं चिन्तयत् यदा कल्पतरुं दृष्टवान् ?

4. सः पितरं प्रति किं निवेदितवान् ?

5. कल्पतरुः जीमूतवाहनस्य वाक्यं श्रुत्वा किं अकरोत् ?

03. गोदोहन्म्  – Worksheet       

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत 

1. चन्दनः किं आस्वादयितुम् इच्छति?
(i) 
मोदकानि
(ii) फलानि
(iii) जलं
(iv) प्रसादम्

2. मल्लिका कुत्र गन्तुम् इच्छति?
(i)
 काशीं
(ii) प्रयागं
(iii) द्वारिकां
(iv) उज्जयिन्यां

3. उमा किमर्थं आगता आसीत्?
(i)
 आशीर्वादं गृहीतुं
(ii) दुग्धस्य व्यवस्थां निवेदयितुम्
(iii) भोजनं कर्तुम्
(iv) वस्राणि दातुम्

4. धेनुः चन्दनं किं कृत्वा ताडयति?
(i) 
पादप्रहारेण
(ii) शृङ्गेण
(iii) पुच्छेन
(iv) जिह्वया

5. “विपरीते गतिर्यस्य स कष्टं लभते ध्रुवम्।” — अस्य श्लोकस्य भावः कः?
(i) 
शीघ्रं कार्यं करणीयम्
(ii) विलम्बेन कार्यं करणीयम्
(iii) कार्यं अन्येभ्यः करवायत
(iv) कार्यं न कर्तव्यम्

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत

1. मल्लिका मन्दस्वरेण _____________ करोति। (गीतं / शिवस्तुतिम्)
2. चन्दनः _____________ वेशं धृत्वा दुग्धं दोहति। (स्त्री / ब्राह्मण)
3. उमा _____________ प्रति आगता। (मातुलम् / पितरम्)
4. धेनुः चन्दनं _____________ ताडयति। (पादप्रहारेण / हस्तेन)
5. देवेशः घटान् _____________ ददाति। (विक्रयणाय / दानेन)

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत

1. कः मोदकानाम् गन्धं अनुभवति?

2. मल्लिका कस्य यात्रायै गता?

3. धेनुः केन रञ्जिता जाता?

4. घटान् कः रचयति?

5. “सुविचार्य विधातव्यं कार्यम्” इति श्लोकं को पठति?

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत। 

1. मल्लिका चन्दनं किमर्थं ताडयितुं निषेधति?

2. चन्दनः उमे किम् उक्तवान्?

3. मल्लिकायाः धर्मयात्रायाः प्रयोजनं किं आसीत्?

4. चन्दनः धेनोः सेवां कथं करोति?

5. अन्ते सर्वे किं शिक्षां प्राप्नुवन्ति?

02. स्वर्णकाकः – Worksheet        

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत ।

1. ‘स्वर्णकाकः’ इति कथा ___________ देशस्य प्रसिद्धा लोककथा अस्ति।
(i) 
भारतस्य
(ii) नेपालस्य
(iii) म्यांमारदेशस्य
(iv) श्रीलङ्कायाः

2. निर्धना स्त्री केन सह निवसति स्म ?
(i)
 पत्या सह
(ii) पुत्र्या सह
(iii) भ्रात्रा सह
(iv) मित्रेण सह

3. कौस्यः प्रासादः कस्य निकटे स्थितः आसीत् ?
(i) 
ग्रामस्य मध्ये
(ii) नदीतीरे
(iii) पिप्पलवृक्षस्य समीपे
(iv) पर्वते

4. विनम्रा कन्या का: सीढ़ीम् अवरुद्धवती ?
(i)
 स्वर्णसीढ़ीम्
(ii) रजतसीढ़ीम्
(iii) ताम्रसीढ़ीम्
(iv) लोहसीढ़ीम्

5. लोभवती कन्यायाः बृहत्तमायां मञ्जूषायां कः आसीत् ?
(i) 
हीरकः
(ii) सुवर्णम्
(iii) कृष्णसर्पः
(iv) पुष्पाणि

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत ।

1.  निर्धना स्त्री स्वस्य ___________ सह ग्रामे वसति स्म। (पुत्र्या / भगिन्या)
2. कौस्यः प्रासादः ग्रामात् ___________ स्थितः आसीत्। (अन्तः / बहिः)
3. विनम्रा कन्या ___________ मञ्जूषां स्वीकृतवती। (लघुतमां / बृहत्तमां)
4. लोभाविष्टा कन्या ___________ सीढ़ीम् इच्छति स्म। (ताम्रां / स्वर्णां)
5. सत्यं नम्रता च जीवनस्य ___________ स्तः। (आभूषणानि / दोषौ)

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत । 

1. कथा का: द्वारा रचिता अस्ति ?

2. पिच्छानि कस्य वर्णस्य आसन् ?

3. कन्यायाः कृते कौस्यः किं दत्तवान् ?

4. बृहत्तमायां मञ्जूषायां कः आसीत् ?

5. विनम्रकन्या कस्य फलम् प्राप्तवती ?

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत ।

1. निर्धना स्त्री स्वकन्यां किं कार्यं कर्तुं उक्तवती ?

2. कौस्यः कन्यायाः विनम्रतया किम् अकरोत् ?

3. लालची कन्या कथं दण्डिताभवत् ?

4. कथा अस्मान् का: शिक्षा ददाति ?

5. ‘स्वर्णकाकः’ कथायाः मुख्यभावः कः अस्ति ?

01. भारतीयसन्त्तगीतिः  – Worksheet   

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत ।

1. ‘भारतीवसन्तगीतिः’ इति काव्यांशः कस्य गीतसङ्ग्रहात् गृहीतः?
(i)
 ‘काकली’
(ii) ‘मेघदूतम्’
(iii) ‘साकेतम्’
(iv) ‘गीताञ्जलिः’

2. “नवीनामये वाणि! वीणां निनादय” इत्यत्र ‘वाणि’ इति कया देवत्याऽभिधीयते?
(i)
 सरस्वती
(ii) लक्ष्मी
(iii) दुर्गा
(iv) पार्वती

3. ‘कलिन्दात्मजा’ इति पदेन का नदी सूच्यते?
(i) 
गङ्गा
(ii) यमुना
(iii) गोदावरी
(iv) सरस्वती

4. ‘रसालाः’ इति शब्दः कं बोधयति?
(i)
 आम्रवृक्षान्
(ii) अशोकवृक्षान्
(iii) चम्पकवृक्षान्
(iv) कदलीवृक्षान्

5. अयं काव्यः कस्मिन् ऋतौ प्रकृतेः सौन्दर्यं विशेषेण वर्णयति?
(i)
 शरदि
(ii) वसन्ते
(iii) हेमन्ते
(iv) वर्षासु

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत। 

1. वसन्ते __________ काकली सर्वत्र श्रूयते। (कोकिलायाः / चातकस्य)

2. मलयमारुतः __________ स्पृशति। (ललितपल्लवान् / शुष्कशिलाखण्डान्)

3. ‘कलिन्दात्मजायाः’ __________ तीरे लतापङ्क्तिः दृश्यते। (जलस्य / मरुभूमेः)

4. हे वाणि! त्वं __________ वीणां निनादय। (नवीनामये / जीर्णायाम्)

5. अस्मिन्न् काव्ये __________ भावना प्रबोध्यते। (राष्ट्रीयजागरणभावना / निरुत्साहभावना)

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत । 

1. ‘कलिन्दात्मजा’ इति कस्य नाम?

2.  ‘रसालाः’ इति कः वृक्षवर्गः?

3. ‘अलीनम्’ इति पदेन के निर्दिश्यन्ते?

4. कस्य सम्बोधनेन “वाणि” इत्युक्तम्?

5. ‘काकली’ किम्?

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत। 

1. ‘भारतीवसन्तगीतिः’ इत्यस्य मुख्यभावः कः? वसन्तऋतेः सौन्दर्यं कथं चित्रितम् इति वर्णयत।

2. कविः ‘नवीनां वीणां निनादय’ इति किमर्थं वाणीं प्रार्थयति? तस्य सामाजिको राष्ट्रीयश्च सन्देशः कः?

3. यमुनातीरे (कलिन्दात्मजायाः तीरे) काः काः प्राकृतिकाः शोभाः दृश्यन्ते? लताः, पल्लवाः, मधुमाधवी इत्यादीन् वर्णयत।

4. मलयमारुतस्य प्रभावः काव्ये कथं निरूपितः? पुष्पपुञ्जेषु, मञ्जुकुञ्जेषु, अलीस्वने च किं दृश्यते?

5. अस्य काव्यस्य भाषाशिल्पे रूपके, अनुप्रासे, ध्वनौ वा यथायोग्यं उदाहरणैः ३–४ पङ्क्तिषु विवृणुत।

12. वायुमनः प्राणस्वरूपम् – Summary 

प्रस्तुत पाठ पर्यावरण की समस्या को ध्यान में रखकर लिखा गया एक लघु निबंध है। आज मनुष्य का वातावरण बुरी तरह प्रदूषित हो गया है। पर्यावरण को प्रदूषित करने में मानव का सर्वाधिक योगदान है। मनुष्य ने अपनी दुर्बुद्धिवश जल, मृदा, वायु आदि को प्रदूषित कर दिया है। 

कारखानों का विषाक्त कचरा जल में डाला जाता है। इससे जल पीने योग्य नहीं रह जाता है, जबकि जल मनुष्य की महती आवश्यकता है। प्रतिदिन वृक्षों को काटा जा रहा है। इस प्रकार हरियाली का नाश हो रहा है। इससे मनुष्य को शुद्ध वायु उपलब्ध नहीं होती है। वाहनों की होड़ भी वायु को प्रदूषित कर रही है। वाहनों के धुएँ से वायु अत्यधिक जहरीली हो चुकी है। इसमें न केवल मानव अपितु अन्य जीवों का भी जीवित रहना कठिन हो गया है। मनुष्य को प्रकृति की रक्षा करनी चाहिए। अधिकाधिक वृक्षों का रोपण करना चाहिए। वृक्षों की कटाई शीघ्र बंद करनी चाहिए। जल के स्रोतों को प्रदूषण मुक्त करना चाहिए। ऊर्जा का संरक्षण करना चाहिए। सभी प्राणियों की रक्षा करनी चाहिए। इन कदमों से ही मानव-जीवन सुखद बनेगा।

11. पर्यावरणम्  – Summary              

प्रस्तुत पाठ पर्यावरण की समस्या को ध्यान में रखकर लिखा गया एक लघु निबंध है। आज मनुष्य का वातावरण बुरी तरह प्रदूषित हो गया है। पर्यावरण को प्रदूषित करने में मानव का सर्वाधिक योगदान है। मनुष्य ने अपनी दुर्बुद्धिवश जल, मृदा, वायु आदि को प्रदूषित कर दिया है। 

कारखानों का विषाक्त कचरा जल में डाला जाता है। इससे जल पीने योग्य नहीं रह जाता है, जबकि जल मनुष्य की महती आवश्यकता है। प्रतिदिन वृक्षों को काटा जा रहा है। इस प्रकार हरियाली का नाश हो रहा है। इससे मनुष्य को शुद्ध वायु उपलब्ध नहीं होती है। वाहनों की होड़ भी वायु को प्रदूषित कर रही है। वाहनों के धुएँ से वायु अत्यधिक जहरीली हो चुकी है। इसमें न केवल मानव अपितु अन्य जीवों का भी जीवित रहना कठिन हो गया है। मनुष्य को प्रकृति की रक्षा करनी चाहिए। अधिकाधिक वृक्षों का रोपण करना चाहिए। वृक्षों की कटाई शीघ्र बंद करनी चाहिए। जल के स्रोतों को प्रदूषण मुक्त करना चाहिए। ऊर्जा का संरक्षण करना चाहिए। सभी प्राणियों की रक्षा करनी चाहिए। इन कदमों से ही मानव-जीवन सुखद बनेगा।