Text Book Solutions All Class

लेखकपरिचयः

एषः पाठः दीपकम् पुस्तकात् संनादति, यत् कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति। लेखकस्य नाम निश्चितरूपेण न उल्लिखितं, किन्तु एषः पाठः अण्डमान-द्वीपस्य इतिहासं, संस्कृतिं, प्रकृतिं च सरलरूपेण वर्णति। विद्यार्थिनां मनसि पर्यावरणस्य, स्वातन्त्र्यसंघर्षस्य च महत्त्वं बोधति।

मुख्यविषयः

एषः पाठः अण्डमान-द्वीपस्य भौगोलिकं, ऐतिहासिकं, सांस्कृतिकं च महत्त्वं प्रकटति। द्वीपस्य प्राकृतिकसौन्दर्यम्, स्वातन्त्र्यसंघर्षे तस्य भूमिका, जनजातयः, पर्यटनस्थलानि च चर्चति। विद्यार्थिनः कथामाध्यमेन अण्डमानस्य वैशिष्ट्यं, तस्य इतिहासं च शिक्षन्ति।

कहानी का सारः

कक्षा सप्तमायाः कक्षायां अध्यापिका भारतस्य मानचित्रे अण्डमान-द्वीपं दर्शति, यत् भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति। तस्य राजधानी श्रीविजयपुरम् (पूर्वं पोर्ट-ब्लेयर्) अस्ति। छात्राः उत्साहेन तस्य विषये जिज्ञासति। सूर्याशः कथति यत् सः जालपूटे अन्वेषणं कृतवान्, येन तस्य प्राचीननाम “हण्डुकमान्” (रामायणकाले, हनुमान्-शब्दात्) वा “अगृदेमन्” (प्रथमशताब्द्याम्) इति ज्ञायति। अध्यापिका बोधति यत् अण्डमानस्य स्वातन्त्र्यसंघर्षे महती भूमिका आसीत्। तत्र सेल्युलर-कारागारः (कालापानी) अस्ति, यत्र क्रान्तिकारिणः, यथा स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः, दशवर्षं यावत् कष्टं सोढवान्। एषः कारागारः युनेस्को-वैश्विकसम्पदः सूच्याम् संरक्षितः अस्ति।

छात्राः जिज्ञासति यत् तत्र जनजातयः, यथा अण्डमानी, ओन्गी, जारवा, सेंटिनेली, निवसन्ति। सेंटिनेली-जनजातयः समाजात् दूरं तिष्ठन्ति, तेषां जनसंख्या स्वल्पा अस्ति। सरकारः तेषां जीविकायै नारिकेलोद्यानानि निर्मितवती। द्वीपे पर्यटनस्थलानि, यथा राधानगर-तटः, महात्मा-गान्धी-मरीन-राष्ट्रीयोद्यानम्, कालापत्थर-तटः, विजयनगर-तटः, समुद्रिका-समुद्री-संग्रहालयः च प्रसिद्धानि। राजर्षिः स्वानुभवं कथति यत् सः पित्रा सह तत्र गतवान्, तत्र नीलं समुद्रं, श्वेतरेणुं, प्रकृतिसौन्दर्यं च दृष्टवान्। अध्यापिका कथति यत् स्वराजद्वीपे स्कूबा-डाइविंग्, स्नॉर्कलिंग् इत्यादयः गतिविधयः प्रचलन्ति। द्वीपे नारिकेल-शिल्पानि, मुक्तामालाः, मत्स्यव्यापारः, कृषिकार्यं च जीविकायाः साधनानि। अन्ते छात्राः भैक्षिकभ्रमणाय उत्साहिताः भवन्ति, अध्यापिका च श्लोकं गायति, यत् अण्डमानस्य पवित्रतां, स्वातन्त्र्यवीराणां बलिदानं च स्मरति।

कहानी की मुख्यघटनाः

• अध्यापिकायाः परिचयः: अध्यापिका भारतस्य मानचित्रे अण्डमान-द्वीपं दर्शति, तस्य राजधानी श्रीविजयपुरम् इति कथति।
• सूर्याशस्य अन्वेषणम्: सूर्याशः जालपूटे अण्डमानस्य प्राचीननाम “हण्डुकमान्” वा “अगृदेमन्” इति ज्ञानं प्राप्नोति।
• कालापानी-कारागारस्य चर्चा: अध्यापिका सेल्युलर-कारागारस्य (कालापानी) इतिहासं, स्वातन्त्र्यवीरस्य सावरकरस्य कष्टं च वर्णति।
• जनजातीनां परिचयः: अण्डमानी, ओन्गी, जारवा, सेंटिनेली जनजातयः, तेषां जीविका (नारिकेलोद्यानानि) चर्चिता।
• पर्यटनस्थलानां वर्णनम्: राजर्षिः राधानगर-तटः, महात्मा-गान्धी-मरीन-राष्ट्रीयोद्यानम्, समुद्रिका-संग्रहालयः इत्यादीनां सौन्दर्यं कथति।
• गतिविधीनां परिचयः: स्वराजद्वीपे स्कूबा-डाइविंग्, स्नॉर्कलिंग्, समुद्रतलविहारः इत्यादयः गतिविधयः चर्चिताः।
• श्लोकगानम्: अन्ते अध्यापिका श्लोकं गायति, सर्वे भैक्षिकभ्रमणाय उत्साहिताः भवन्ति।

कहानी से शिक्षा:

• स्वातन्त्र्यवीराणां बलिदानं स्मरणीयं, तेषां कारणेन वयं स्वतन्त्रं जीवामः।
• प्रकृतिसौन्दर्यस्य संरक्षणं कर्तव्यम्, अण्डमानस्य हरितं समुद्रं च रक्षति।
• जनजातीनां जीवनशैलीं, संस्कृतिं च सम्मानं कुर्यात्।
• अन्वेषणेन (जालपूटे) ज्ञानं वर्धति, यथा सूर्याशः कृतवान्।
• पर्यटनस्थलानां भ्रमणेन प्रकृतेः, इतिहासस्य च महत्त्वं बोधति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

द्वीपः

अन्तरीपः

द्वीप

Island

आकर्षकम्

रमणीयम्

सुन्दर

Attractive

जालपूटम्

अन्तर्जालम्

वेबसाइट

Website

अन्वेषणम्

खोजः

खोज

Search

स्वातन्त्र्यार्थम्

स्वाधीनतायै

स्वतन्त्रता के लिए

For freedom

युद्धरतानाम्

संग्रामिनाम्

युद्ध में लगे हुए

Engrossed in battle

कल्पनातीतम्

अचिन्त्यम्

कल्पना से परे

Beyond imagination

घोरम्

भयानकम्

डरावना

Terrific

वैश्विकसम्पदः

विश्वधरोहरः

विश्व धरोहर

World heritage

सोढवान्

सहितवान्

सहन किया

Bore

सूच्याम्

तालिकायाम्

सूची में

In the list

कारागारम्

बन्धनगृहम्

जेल

Prison

त्रितलात्मकम्

त्रिस्तरीयम्

तीन मंजिला

Three-storied

दशवर्षं यावत्

दशवर्षपर्यन्तम्

दस वर्ष तक

Until ten years

जनजातिः

वनजातिः

आदिवासी

Tribal

श्वेतरेणुः

श्वेतवालुकाः

सफेद रेत

White sand

पारदर्शी

स्वच्छम्

पारदर्शी

Transparent

हारित्यम्

हरितिमा

हरियाली

Greenery

मुक्तामाला

मौक्तिकमाला

मोतियों की माला

Pearl necklace

नारिकेलम्

श्रीफलम्

नारियल

Coconut

उपस्कराः

मसालाः

मसाले

Spices

शिल्पानि

कला-कृतयः

शिल्प

Crafts

कच्छपः

कूर्मः

कछुआ

Tortoise

प्रवालप्रस्तरः

प्रवालशिलाः

मूंगा

Coral reef

लेखकपरिचयः

एषः पाठः दीपकम् पुस्तकात् संनादति, यत् कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति। एतस्य रचयिता निश्चितरूपेण न उल्लिखितः, किन्तु पाठः भारतीयसंस्कृतेः प्राचीनकथासु आधारितः अस्ति। एषा कथा संख्यागणनस्य भ्रान्तिं सरलं हास्यपूर्णं च प्रदर्शति, यया बालकाः जीवनस्य सरलं पाठं शिक्षन्ति।

मुख्यविषयः

एषः पाठः दश बालकानां कथां वर्णति, ये नद्यां स्नातुं गताः। नायकः स्वयं गणनायां भ्रान्तिं करोति, येन दश बालकाः नव एव संनादति। पथिकः तस्य भ्रान्तिं संनादति, यत् दशमः बालकः स्वयं नायकः अस्ति। कथा संख्यागणनस्य महत्त्वं, स्वपर्यवेक्षणं, च समस्यायाः सरलं समाधानं बोधति।

कहानी का सारः

दश बालकाः नद्यां स्नातुं गच्छन्ति। स्नानं कृत्वा ते पुनः गणनां कुर्वन्ति, किन्तु नायकः स्वयं गणति, येन सः नव बालकान् एव गणति। सर्वे दुःखिताः भवन्ति, मत्वा यत् एकः बालकः नद्यां मग्नः। तदा पथिकः आगच्छति, तान् दुःखितान् दृष्ट्वा दुःखस्य कारणं पृच्छति। नायकः कथति यत् दश बालकाः स्नातुं गताः, किन्तु इदानीं नव एव। पथिकः सर्वान् गणति, दश बालकान् च पश्यति। सः नायकं गणनायां आदिशति, किन्तु नायकः पुनः नव एव गणति, स्वयं विस्मृत्य। अन्ते पथिकः बोधति यत् दशमः बालकः स्वयं नायकः अस्ति। तत् श्रुत्वा सर्वे आनन्दिताः भवन्ति, “दशमः प्राप्तः” इति कथन्तः गृहम् आगच्छन्ति। एषा कथा सरलं, हास्यपूर्णं च बोधति यत् भ्रान्तिः स्वपर्यवेक्षणेन संनादति, समस्यायाः समाधानं सरलं भवति।

कहानी की मुख्यघटनाः

• बालकानां नद्यां गमनं: दश बालकाः नद्यां स्नातुं गच्छन्ति।
• गणनायां भ्रान्तिः: स्नानं कृत्वा नायकः बालकान् गणति, स्वयं विस्मृत्य, नव एव गणति।
• दुःखस्य प्रारम्भः: सर्वे मत्वा यत् एकः बालकः नद्यां मग्नः, दुःखिताः भवन्ति।
• पथिकस्य आगमनं: पथिकः आगच्छति, तान् दुःखितान् दृष्ट्वा दुःखस्य कारणं पृच्छति।
• पथिकस्य गणना: पथिकः सर्वान् गणति, दश बालकान् च पश्यति, किन्तु नायकः पुनः नव गणति।
• भ्रान्तेः समाधानं: पथिकः बोधति यत् दशमः बालकः स्वयं नायकः अस्ति।
• आनन्देन गृहगमनं: सर्वे आनन्दिताः “दशमः प्राप्तः” इति कथन्तः गृहम् आगच्छन्ति।

कहानी से शिक्षा:

• गणनायां सावधानं भवेत्, स्वयं न विस्मरेत्।
• भ्रान्तिः स्वपर्यवेक्षणेन संनादति।
• समस्यायाः समाधानं सरलं भवति, यदा बुद्ध्या चिन्तति।
• दुःखस्य कारणं प्रायः स्वस्य भ्रान्तिः भवति।
• अन्यस्य सहाय्येन समस्यायाः समाधानं शीघ्रं लभति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

स्नानाय

स्नानार्थं

नहाने के लिए

For bathing

तीत्वा

सन्तरणं कृत्वा

तैरकर

Having swum

चिरं

दीर्घकालं

देर तक

For a long time

उत्तीर्णाः

पारं गताः

पार हुए

Crossed over

अपरः

अन्यः

दूसरा

Another

स्वं

आत्मानं

स्वयं को

Oneself

मग्नः

बिलीनः

डूब गया

Drowned

विषण्णाः

दुःखिताः

दुखी हुए

Saddened

दूष्णीं

निःशब्दं

चुप

Silent

पथिकः

मार्गगामी

यात्री

Traveller

अगणयत्

गणनां कृतवान्

गिना

Counted

प्रहृष्टाः

आनन्दिताः

प्रसन्न

Delighted

कतमः

कियत्संख्यात्मकः

कौन-सा

Which one

लेखकपरिचयः

एषः पाठः दीपकम् पुस्तकात् संनादति, यत् कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति। एतस्य रचयिता निश्चितरूपेण न उल्लिखितः, किन्तु पाठः उपनिषद्भ्यः संकलितः अस्ति। उपनिषदः भारतीयवेदान्तस्य मूलं संनादति, यत्र विश्वस्य उत्पत्तिः जीवनस्य च रहस्यं सरलं वर्णितं।

मुख्यविषयः

एषः पाठः विश्वस्य उत्पत्तिक्रमं प्रकटति। प्रीति नाम्नी बालिका स्वमातरं विश्वस्य उत्पत्तेः विषये पृच्छति। माता सरलं विश्वस्य क्रमिकं विकासं बोधति – ब्रह्मणः आकाशः, आकाशात् वायुः, वायोः अग्निः, अग्नेः आपः, अद्भ्यः पृथिवी, पृथिव्याः ओषधयः, ओषधीभ्यः अन्नं, अन्नात् सर्वं प्राणिनः उत्पन्नाः इति। उपनिषद्भ्यः प्राप्तं ज्ञानं जीवनस्य उत्कर्षाय उपयुज्यति।

कहानी का सारः

प्रीति नाम्नी बालिका स्वमातरं पृच्छति यत् मनुष्याः, प्राणिनः, कीटाः च कथं उत्पन्नाः। माता विश्वस्य उत्पत्तिक्रमं सरलं बोधति। प्रथमं, ब्रह्मणः (सर्वव्यापी शक्तेः) आकाशः उत्पन्नः। आकाशात् वायुः, वायोः अग्निः, अग्नेः आपः, अद्भ्यः पृथिवी, पृथिव्याः ओषधयः (वनस्पतयः), ओषधीभ्यः अन्नं, अन्नात् सर्वं प्राणिनः (मनुष्याः, पशवः, कीटाः च) उत्पन्नाः। प्रीति पुनः पृच्छति यत् सर्वं कथं जानाति। माता कथति यत् सा उपनिषदः आधुनिकं रसायनशास्त्रं च पठितवती। उपनिषदः भारतीयस्य मौलिकं ज्ञानं संनादति, येन जीवनं समृद्धं भवति। प्रीति अपि उपनिषदः पठितुं संनादति। एषः पाठः विश्वस्य उत्पत्तेः वैज्ञानिकं दार्शनिकं च दृष्टिकोणं सरलं बोधति।

कहानी की मुख्यघटनाः

• प्रीतेः जिज्ञासा: प्रीति मातरं पृच्छति यत् मनुष्याः, प्राणिनः, कीटाः च कथं उत्पन्नाः।
• मातुः प्रारम्भिकं उत्तरं: माता कथति यत् विश्वस्य उत्पत्तिक्रमं प्रथमं जानीयात्।
• उत्पत्तिक्रमस्य वर्णनं: माता बोधति – ब्रह्मणः आकाशः, आकाशात् वायुः, वायोः अग्निः, अग्नेः आपः, अद्भ्यः पृथिवी, पृथिव्याः ओषधयः, ओषधीभ्यः अन्नं, अन्नात् सर्वं प्राणिनः उत्पन्नाः।
• प्रीतेः पुनः प्रश्नः: प्रीति पृच्छति यत् माता सर्वं कथं जानाति।
• मातुः ज्ञानस्य स्रोतः: माता कथति यत् सा उपनिषदः आधुनिकं रसायनशास्त्रं च पठितवती।
• उपनिषदः महत्त्वं: माता बोधति यत् उपनिषदः भारतीयस्य मौलिकं ज्ञानं संनादति, येन जीवनं समृद्धं भवति।
• प्रीतेः संनादति: प्रीति उपनिषदः पठितुं संनादति।

कहानी से शिक्षा:

• विश्वस्य उत्पत्तिक्रमः सरलं वैज्ञानिकं च अस्ति, यत् जानीयात्।
• उपनिषदः भारतीयस्य मौलिकं ज्ञानं संनादति, अतः ताः पठनीयाः।
• जिज्ञासा ज्ञानस्य प्रथमं सोपानं, अतः प्रश्नाः पृच्छेत्।
• प्राचीनं आधुनिकं च ज्ञानं संनादति, येन जीवनं समृद्धं भवति।
• सर्वं प्राणिनः अन्नात् उत्पन्नाः, अतः अन्नस्य सम्मानं करणीयं।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

भूतानि

प्राणिनः

समस्त प्राणी

All living beings

अम्ब

माता

माँ

Mother

ब्रह्म

सर्वव्यापी शक्तिः

सर्वव्यापी चेतन शक्ति

Omnipresent conscious power

जिज्ञासा

जानने इच्छा

जानने की इच्छा

Curiosity

तदर्थं

अतः

इसलिए

For that matter

उत्पत्तिक्रमं

उत्पत्तेः क्रमः

उत्पत्ति का क्रम

Order of origin

जानीयात्

जानति

जानना चाहिए

Should know

वत्से

पुत्रि

बेटी

Dear daughter

आकाशः

खं

आकाश

Sky/Space

वायुः

पवनः

हवा

Air

अग्निः

वह्निः

आग

Fire

आपः

जलं

जल

Water

पृथिवी

भूमिः

पृथ्वी

Earth

ओषधयः

वनस्पतयः

जड़ी-बूटियाँ

Herbs/Plants

अन्नं

भोजनं

अन्न

Food

पठितवती

पठति

पढ़ चुकी है

Has read

रसायनशास्त्रं

रसशास्त्रं

रसायनशास्त्र

Chemistry

उपनिषद्

वेदान्तग्रन्थः

उपनिषद्

Upanishads

मौलिकं

मूलं

मूल

Fundamental

लेखकपरिचयः

एषः पाठः दीपकम् पुस्तकात् संनादति, यत् कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति। एतस्य रचयिता निश्चितरूपेण न उल्लिखितः, किन्तु पाठः संस्कृतसाहित्यात् संकलितः अस्ति। एते सुक्तयः अथर्ववेदात्, कुमारसम्भवात्, पञ्चतन्त्रात्, उत्तररामचरितात्, नीतिशतकात्, किरातार्जुनीयात् च संनादति।

मुख्यविषयः

एषः पाठः जीवनस्य मूल्यवान् शिक्षां ददाति। भूमिः माता इव सर्वं पालयति, गुणाः पूजनीयाः, शरीरं धर्मस्य साधनं, विद्या धनं च निरन्तरं संनादति, शीलं सर्वश्रेष्ठं भूषणं, हितं मनोहारी च वचनं दुलभं इति सन्देशः प्रकटति।

कहानी का सारः

एषः पाठः न कथा, अपितु सुक्तयः संकलनं अस्ति, याः जीवनस्य विविधं पक्षं शिक्षति। प्रथमं, भूमिः सर्वस्य माता इव पालयति, वयं च अस्याः पुत्राः स्मः। द्वितीयं, रत्नं स्वयं न कस्यचित् अन्वेषणं करोति, गुणवन्तः स्वयमेव पूज्यन्ते। तृतीयं, स्वस्थं शरीरं धर्मपालनस्य प्रथमं साधनं अस्ति। चतुर्थं, विद्या क्षणेन, धनं कणेन च संनादति, अतः समयस्य धनस्य च सङ्ग्रहः करणीयः। पञ्चमं, स्वाभिमानी जनः दीनं वचनं न वदति। षष्ठं, यः कर्मठः सः एव विद्वान्। सप्तमं, शीलं सर्वश्रेष्ठं भूषणं। अष्टमं, हितं मनोहारी च वचनं दुलभं, यत् सर्वस्य कृते उपयोगी च आकर्षकंच भवति। एताः सुक्तयः सरलं जीवनस्य मार्गं दर्शति।

कहानी की मुख्यघटनाः

यदा पाठः कथारूपं नास्ति, अतः मुख्यघटनाः सुक्तयः एव संनादति:

• भूमिः माता: भूमिः सर्वस्य माता इव रक्षति, वयं च अस्याः सन्तानाः स्मः।
• रत्नस्य अन्वेषणं: रत्नं स्वयं न अन्विष्यति, गुणवन्तः स्वयमेव पूज्यन्ते।
• शरीरं धर्मसाधनं: स्वस्थं शरीरं धर्मस्य प्रथमं साधनं।
• विद्या धनस्य सङ्ग्रहः: विद्या क्षणेन, धनं कणेन च संनादति।
• दीनं वचनं मा वद: स्वाभिमानी जनः दीनं वचनं न वदति।
• कर्मठः विद्वान्: यः कर्मठः सः एव विद्वान्।
• शीलं भूषणं: शीलं सर्वश्रेष्ठं भूषणं।
• हितं मनोहारी वचनं: हितं च मनोहारी च वचनं दुलभं।

कहानी से शिक्षा:

• भूमिः माता इव सर्वं रक्षति, अतः तस्याः सम्मानं करणीयं।
• गुणवन्तः स्वयमेव पूज्यन्ते, अतः गुणान् अर्जयेत्।
• स्वस्थं शरीरं धर्मपालनस्य आधारः, अतः स्वास्थ्यस्य रक्षा करणीया।
• विद्या धनं च निरन्तरं संनादति, अतः समयस्य धनस्य च सङ्ग्रहः करणीयः।
• स्वाभिमानं रक्षित्वा दीनं वचनं न वदेत्।
• कर्मठता एव विद्वत्तायाः आधारः।
• शीलं सर्वश्रेष्ठं भूषणं, अतः सदाचारः पालनीयः।
• हितं मनोहारी च वचनं सर्वस्य कृते उपयोगी।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

माता

जननी

माँ

Mother

भूमिः

पृथिवी

पृथ्वी

Earth

पुत्रः

सन्तानः

पुत्र

Son

रत्नं

मणिः

रत्न

Gem

अन्विष्यति

खोजति

खोजता है

Searches

मृग्यते

अन्वेष्यते

खोजा जाता है

Is searched

शरीरं

देहः

शरीर

Body

आद्यं

प्रथमं

पहला

First

धर्मसाधनं

धर्मस्य साधनं

धर्म का साधन

Means of righteousness

क्षणशः

प्रत्येकं क्षणं

हर पल

Every moment

कणशः

प्रत्येकं कणं

हर कण

Every particle

विद्या

ज्ञानं

विद्या

Knowledge

अर्थं

धनं

धन

Wealth

साधयेत्

सम्पादति

प्राप्त करे

Should achieve

दीनं

हीनं

दुखी

Helpless

वचः

वाणी

वचन

Speech

क्रियावान्

कर्मठः

कर्मशील

Action-oriented

शीलं

सदाचारः

चरित्र

Character

परं

श्रेष्ठं

सर्वोत्तम

Supreme

भूषणं

अलङ्कारः

आभूषण

Ornament

हितं

उपयोगी

लाभकारी

Beneficial

मनोहारि

आकर्षकं

मनमोहक

Pleasing

दुलभं

कठिनं

दुर्लभ

Rare

लेखकपरिचयः

अस्मिन् पाठे लेखकस्य निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतश्लोकानां संकलनरूपेण रचितः। एषः पाठः दीपकं पुस्तकस्य कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तके समाविष्टः अस्ति। श्लोकाः विद्यायाः महत्वं, तस्याः उपयोगं, जीवनस्य उन्नतिं च प्रदर्शन्ति।

मुख्यविषयः

एषः पाठः विद्यायाः महत्वं दर्शति। विद्या जीवनस्य सर्वं शोभनं करोति, यया मनुष्यः यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च प्राप्नोति। श्लोकाः स्पष्टयन्ति यत् विद्या विना जीवनं निष्फलं, पशुसमं च भवति। बुद्धिमन्तः समयस्य सदुपयोगं कुर्वन्ति, मूर्खाः तु समयं नष्टं कुर्वन्ति।

कहानी का सारः

एषः पाठः कथारूपं नास्ति, किन्तु दश श्लोकानां संकलनं अस्ति। प्रत्येकं श्लोकः विद्यायाः विभिन्नं पक्षं प्रकटति। श्लोकाः कथन्ति यत् विद्या रूपं, धनं, बन्धुं, सुखं च ददाति। यः विद्या न अर्जति, सः पशुसमः भवति। बुद्धिमन्तः काव्यं शास्त्रं च पठन्ति, मूर्खाः तु निद्रया, कलहेन वा समयं नष्टं कुर्वन्ति। विद्या सज्जनाय ज्ञानं, दानं, रक्षणं च ददाति, किन्तु दुर्जनः तस्याः दुरुपयोगं करोति। विद्या चोरेण न हार्या, राज्ञा न ग्राह्या, वितरणेन वर्धति च।

कहानी की मुख्यघटनाः

यतः एषः पाठः श्लोकसङ्कलनं अस्ति, न तु कथा, अतः मुख्यघटनाः न सन्ति। तथापि श्लोकानां मुख्यं विचारं संक्षेपेण प्रकटति:

• विद्यायाः शोभा: सुन्दरं रूपं, यौवनं, उच्चकुलं च विद्यया विना न शोभति, यथा गन्धहीनाः किंशुकाः।
• समयस्य उपयोगः: बुद्धिमन्तः काव्यं शास्त्रं च पठन्ति, मूर्खाः निद्रया, कलहेन वा समयं नष्टं कुर्वन्ति।
• विद्यायाः उपयोगः: दुर्जनः विद्यया विवादति, धनेन मदति, शक्त्या पीडति। सज्जनः तु ज्ञानाय, दानाय, रक्षणाय च उपयोगति।
• विद्यायाः अभावः: येषां विद्या, तपः, दानं, धर्मः नास्ति, ते भूवि भारभूताः, पशुसमाः चरन्ति।
• विद्यायाः फलं: विद्या यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च ददाति।
• विद्यायाः मूल्यम्: विद्या गुप्तं धनं, बन्धुः, देवता च अस्ति। राजसु विद्या पूज्यते, न तु धनं।
• सावधानी: विद्या, धनं, मार्गं, वस्त्रं, पर्वतारोहणं च शनैः शनैः कुर्यात्।
• विद्यायाः आवश्यकता: विद्या विना सुखं, धर्मः, अर्थः, मोक्षः च न प्राप्यति।
• विद्यायाः शोभा: चन्द्रः तारकानां, कुसुमं लतानां, राजा पृथिव्याः शोभति, विद्या सर्वस्य शोभति।
• विद्यायाः धनं: विद्या चोरेण न हार्या, न भ्रातृभाज्या, व्यये वर्धति, सर्वधनप्रधानं च अस्ति।

कहानी से शिक्षा:

• विद्या जीवनस्य सर्वं शोभनं करोति। सदा तस्याः अर्जनं कुर्यात्।
• समयस्य सदुपयोगः बुद्धिमता काव्यं, शास्त्रं च पठनेन कुर्यात्।
• विद्या सज्जनाय ज्ञानं, दानं, रक्षणं च ददाति। दुरुपयोगः न कर्तव्यः।
• विद्या विना मनुष्यः पशुसमः भवति। अतः विद्या सर्वदा अर्जनीया।
• विद्या यशः, धनं, सुखं, शान्तिं च ददाति। तया जीवनं समृद्धं भवति।
• विद्या, धनं च शनैः शनैः अर्जनीयं। संनादेन कार्यं कुर्यात्।
• विद्या गुप्तं धनं, बन्धुः, देवता च अस्ति। तया राजसु सम्मानः प्राप्यति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

रूपयौवनसम्पन्नाः

सौन्दर्ययौवनेन युक्ताः

सौन्दर्य और यौवन से युक्त

Handsome & Youthful

विशालकुलसम्भवाः

उत्तमकुले जन्मन्तः

उच्च कुल में जन्मे

Born in a privileged family

निर्गन्धाः

गन्धरहिताः

गन्धहीन

Without fragrance

किंशुकाः

पलाशवृक्षाः

पलाश के पेड़

Flame of the forest trees

धीमताम्

बुद्धिमताम्

बुद्धिमानों का

Of intelligent people

व्यसनेन

दुरभ्यासेन

बुरी आदतों से

By addiction and bad habits

मदाय

गर्वाय

अभिमान के लिए

For arrogance

परिपीडनाय

कष्टदाय

कष्ट देने के लिए

For troubling

खलः

दुष्टः

दुर्जन

Wicked

शीलम्

सत्स्वभावः

अच्छा स्वभाव

Character

मर्त्यलोके

संसारे

संसार में

In this world

भारभूताः

भाररूपाः

बोझ

Burden

वृत्तिः

आजीविका

रोजगार

Occupation

लक्ष्मीः

सम्पत्तिः

धन

Wealth

यशस्विनी

कीर्तिप्रदा

यश देने वाली

Endowed with fame

तत्त्वज्ञानम्

वास्तविकं ज्ञानम्

यथार्थ ज्ञान

Real knowledge

प्रच्छन्नगुप्तम्

संनादितं रक्षितं च

छिपा और सुरक्षित

Covered and concealed

भोगकरी

सुखदायिनी

सुख देने वाली

That which gives pleasure

यशःसुखकरी

यशः सुखं च ददाति

यश और सुख देने वाली

That which gives fame and happiness

विदेशगमने

अन्यदेशगमनसमये

विदेश यात्रा में

While travelling other places

परा

श्रेष्ठा

उत्तम

Great

विद्याविहीनः

विद्यारहितः

विद्या से रहित

Devoid of education

पन्थाः

मार्गः

रास्ता

The way / Route

कन्था

जीर्णवस्त्रनिमितं वस्त्रं

पुराने कपड़ों से बनी चादर

Rug made from rags

वित्तम्

धनम्

धन

Money

सीख्यम्

सुखम्

सुख

Happiness

भूषणम्

अलङ्कारः

आभूषण

Ornament

चोरहार्यम्

चोरेण हरणीयम्

चोर द्वारा चुराया जा सकने वाला

Can be stolen by thieves

राजहार्यम्

राज्ञा हरणीयम्

राजा द्वारा लिया जा सकने वाला

Able to be grabbed by kings

भ्रातृभाज्यम्

भ्रातृभिः विभाजनीयम्

भाइयों में बाँटा जा सकने वाला

Fit to be distributed amongst siblings

विद्याधनम्

विद्यारूपं धनम्

विद्या रूपी धन

Wealth in the form of knowledge

सर्वधनप्रधानम्

सर्वधनेषु श्रेष्ठम्

सभी धनों में प्रमुख

Most important amongst all kinds of wealth

लेखकपरिचयः

एषः पाठः नरसिंहपुराणे श्रीमद्भागवतपुराणे च वर्णितः अस्ति। एतयोः पुराणयोः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति। सः अष्टादशपुराणानां रचयिता अस्ति। नरसिंहपुराणं उपपुराणं च भवति। दीपकं पुस्तकं कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति।

मुख्यविषयः

एषः पाठः भक्तस्य प्रह्लादस्य ईश्वरभक्तिं, तस्य रक्षणं च प्रदर्शति। हिरण्यकशिपुः सर्वं स्वस्य शक्तौ कुरुति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य भक्त्या सर्वं संनादति। अन्ते, भगवान् नृसिंहः प्रह्लादस्य रक्षणाय अवतरति, हिरण्यकशिपुं च संनादति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति सन्देशः प्रकटति।

कहानी का सारः

हिरण्यकशिपुः, दैत्यराजः, स्वयं सर्वशक्तिमान्, अमरः च मत्वा गर्वति। सः ब्रह्मणः वरेण न केनापि हन्तुं शक्यति। तस्य पुत्रः प्रह्लादः नारायणस्य भक्तः अस्ति, येन हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः भवति। सः प्रह्लादं हन्तुं गजेन, शिखरात् पातनेन, समुद्रे क्षेपणेन च प्रयासति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य कृपया रक्षति। हिरण्यकशिपुः तस्य अनुजां होलिकां प्रह्लादेन सह अग्नौ दग्धुं प्रेरति। होलिका ब्रह्मवरेण अग्नौ न दहति, किन्तु प्रह्लादस्य भक्त्या अग्निः होलिकां दहति, प्रह्लादः च रक्षति। अन्ते, हिरण्यकशिपुः क्रोधेन स्तम्भं खड्गेन भङ्क्ति। तदा भगवान् नृसिंहः स्तम्भात् प्रकटति। सः हिरण्यकशिपोः वरस्य नियमं पालति – न भूवि, न स्वर्गे, न गृहे, न बहिः, न दिवसे, न रात्रौ, न मनुष्येण, न पशुना, न शस्त्रेण – देहल्यां, सन्ध्याकाले, निजनखैः तस्य वक्षः विदारति। प्रह्लादस्य भक्त्या ईश्वरः सर्वत्र रक्षति इति सन्देशः ददाति।

कहानी की मुख्यघटनाः

• हिरण्यकशिपोः गर्वः: हिरण्यकशिपुः स्वयं सर्वशक्तिमान्, अमरः च मत्वा सभायां गर्वति। सर्वं तस्य पूजां कुर्वन्ति, किन्तु प्रह्लादः नारायणस्य भक्तः अस्ति।
• प्रह्लादस्य विरोधः: प्रह्लादः पितुः शत्रोः नारायणस्य गुणगानं करोति, येन हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः भवति।
• प्रह्लादस्य हननप्रयासाः: हिरण्यकशिपुः प्रह्लादं गजेन, शिखरात् पातनेन, समुद्रे क्षेपणेन च हन्तुं प्रयासति, किन्तु प्रह्लादः रक्षति।
• होलिकायाः प्रयासः: हिरण्यकशिपुः होलिकां प्रह्लादेन सह अग्नौ दग्धुं प्रेरति। होलिका प्रह्लादस्य नेत्रयोः पट्टिकां बध्नति, अग्नौ प्रविशति। प्रह्लादः नारायणं स्मरति, अग्निः होलिकां दहति, प्रह्लादः च रक्षति।
• नृसिंहावतारः: हिरण्यकशिपुः क्रोधेन स्तम्भं खड्गेन भङ्क्ति। भगवान् नृसिंहः स्तम्भात् प्रकटति।
• हिरण्यकशिपोः वधः: नृसिंहः वरस्य नियमं पालति – देहल्यां, सन्ध्याकाले, निजनखैः हिरण्यकशिपोः वक्षः विदारति।
• प्रह्लादस्य रक्षणं: प्रह्लादस्य भक्त्या ईश्वरः सर्वं रक्षति, इति सन्देशः ददाति।

कहानी से शिक्षा

• ईश्वरः सर्वत्र अस्ति, सः भक्तस्य सदा रक्षति।
• भक्त्या सर्वं संनादति, गर्वः सर्वदा नाशति।
• दुराचारस्य फलं सदा दुखदं भवति।
• धैर्यं, भक्तिः च जीवनस्य कृते आवश्यकं।
• ईश्वरस्य कृपया सर्वं सम्भवति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

ईशावास्यम्

ईश्वरेण व्याप्तं

ईश्वर से व्याप्त

Pervaded by God

राजगम्भीरः

राजसु गम्भीरः

राजाओं में कुशलतम

The best amongst the Kings

कश्चन

कोऽपि जनः

कोई व्यक्ति

Someone

विजयताम्

जयतु

विजयी होवे

Let (him) be victorious

सर्वशक्तिमान्

सर्वसामर्थ्यवान्

सर्वसे अधिक शक्तिशाली

All powerful

यक्षाः

कुवेरस्य अनुचराः

यक्ष

Yakshas (type of Demi-Gods)

गन्धर्वाः

दिव्यगायकाः

गन्धर्व

Gandharvas (type of Demi-Gods)

किन्नराः

किम्पुरुषाः

किन्नर

Kinnaras (type of Demi-Gods)

यज्ञभागः

हविः

यज्ञ-आहुति

Yajna offering

आराधनम्

पूजनम्

पूजा

Worship

ध्यायन्ति

चिन्तयन्ति

ध्यान करते हैं

Meditate

नामकीर्तनम्

नामस्तुतिः

नाम जपना

Singing the Name in praise

सक्रोधम्

कोपेन सह

क्रोध सहित

With Anger

कुलकलङ्कः

कुलपातकः

कुल को कलङ्कित करने वाला

One who brings ill-fame to the family

अहर्निशम्

अहोरात्रः

दिन-रात

Day and night

पददलनेन

पादकुचनेन

पैरों द्वारा कुचलने से

Stamped (by foot)

उत्तुङ्गशिखरात्

उन्नतपर्वतस्य अग्रात्

ऊँचे पर्वत के शिखर से

From the peak of a high mountain

रज्ज्वा

रज्जुना

रस्सी के द्वारा

By the rope

बद्ध्वा

निबध्य

बाँधकर

Having tied

क्षिप्तवन्तः

त्यक्तवन्तः

फेंक दिया

(They) Threw

विचिन्त्य

चिन्तनं कृत्वा

सोचकर

Having thought

निष्क्रान्तः

निर्गतः

निकल गया

Went out

वृत्तान्तम्

घटनाम्

घटना

Account / Anecdote

अलं चिन्तया

चिन्तया मा

चिन्ता न करो

Do not worry

बाढम्

निश्चयेन

अवश्य

Certainly

करतलध्वनिना

तालिकावादनेन

ताली बजाकर

Clap sound

प्रज्वलति

उद्दीपति

प्रज्वलित करती है

Kindles

आतनादम्

चीत्कारं

चीत्कार-रोना

Cry for help

सन्निहितः

समागतः

पास आया

Came near

कालोऽहम्

यमः अहम्

मैं मृत्यु हूँ

I am Death

कर्षति

आकर्षति

खींचता है

Pulls

देहली

द्वारतलं

देहली में

Threshold

निजनखैः

स्वस्य नखैः

अपने नाखूनों से

By own nails

अधम

नीचजन

नीच

Low calibre person

क्षम्य

क्षमणीय

क्षमा करने योग्य

Worthy of forgiving

वक्षःस्थलम्

उरःस्थलं

वक्ष

Chest

भिनत्ति

विदारति

फाड़ देता है

Tears apart

लेखकपरिचयः

अस्मिन् पाठे लेखकस्य निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतकथायाः आधारेण रचितः। एषः कथा दीपकं पुस्तकस्य कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तके समाविष्टा अस्ति। कथा नागार्जुनस्य चिकित्सकस्य सेवाभावनायाः महत्वं प्रदर्शति।

मुख्यविषयः

एषा कथा सेवायाः महत्वं दर्शति। नागार्जुनः, प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः चिकित्सकः च, सहायकस्य चयने न केवलं विद्या, किन्तु सेवाभावनायाः आवश्यकतां प्रकटति। सेवा हि परमः धर्मः, यया मानवस्य हृदयं विशालं भवति।

कहानी का सारः

नागार्जुनः, प्रसिद्धः चिकित्सकः, सहायकस्य आवश्यकतां महाराजाय निवेदति। राजा द्वौ युवकौ परीक्षायै प्रेरति। नागार्जुनः तयोः समानविद्याभ्यासं दृष्ट्वा, रसायनं निर्मातुं कथति, राजमार्गेण गमनस्य सूचनां च ददाति। प्रथमः युवकः रसायनं निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा उपेक्षति। द्वितीयः युवकः रसायनं न निर्मायति, किन्तु रोगिणः सेवायां समयं यापति। नागार्जुनः द्वितीयं युवकं सेवाभावनायाः कारणात् स्वीकरति।

कहानी की मुख्यघटनाः

• नागार्जुनस्य निवेदनं: नागार्जुनः महाराजाय सहायकस्य आवश्यकतां कथति। राजा व्यवस्थां करोति।
• द्वयोः युवकयोः आगमनं: द्वौ युवकौ आगच्छतः। तयोः विद्या समाना अस्ति।
• परीक्षासूचना: नागार्जुनः तौ रसायनं निर्मातुं, राजमार्गेण गन्तुं च कथति। द्वौ दिनौ अवसरं ददाति।
• प्रथमयुवकस्य कार्यं: प्रथमः युवकः रसायनं निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा उपेक्षति। सः स्वगृहस्य समस्याः कथति।
• द्वितीययुवकस्य सेवा: द्वितीयः युवकः रसायनं न निर्मायति, किन्तु मार्गे रोगिणं दृष्ट्वा तस्य सेवायां दिनद्वयं यापति। रोगी स्वस्थः भवति।
• नागार्जुनस्य चयनं: नागार्जुनः द्वितीयं युवकं स्वीकरति, यतः सः सेवाभावनया युक्तः अस्ति।
• नागार्जुनस्य स्पष्टीकरणं: राजाय नागार्जुनः कथति यत् प्रथमः यन्त्रवत् कार्यं करोति, किन्तु द्वितीयः सेवायां निरतः आसीत्। सेवाभावना विना चिकित्सकः न सम्पूर्णः।

कहानी से शिक्षा

• सेवा हि परमः धर्मः। यः सेवति, सः सच्चं मानवः भवति।
• चिकित्सकस्य कार्यं केवलं औषधं निर्मातुं न, किन्तु रोगिणां सेवायां संनादति च।
• कार्यं यन्त्रवत् न करणीयं, हृदये करुणायाः भावना आवश्यका।
• समयस्य अभावे अपि परस्य सहाय्यं करणीयं।
• विद्या समाना चेत्, सेवाभावना एव विशेषं करोति।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

रसायनशास्त्रज्ञः

औषधशास्त्रविशारदः

रसायनशास्त्र का विशेषज्ञ

Chemist

चिकित्सकः

वैद्यः

डॉक्टर

Physician

प्रयोगशालायाम्

अनुसंधानकक्षे

प्रयोगशाला में

In the laboratory

अङ्गीकृतवान्

स्वीकृतवान्

स्वीकार किया

Accepted

व्यवस्थाम्

प्रबन्धनम्

व्यवस्था

Arrangement

अन्यस्मिन् दिने

अपरदिवसे

अगले दिन

On another day

राजमार्गः

मुख्यमार्गः

मुख्य सड़क

Highway

खिन्नः

दुखितः

उदास

Sad

शक्तवान्

समर्थः

सक्षम

Capable

रोगिणम्

अस्वस्थम्

रोगी

Sick person

शोचनीया

दयनीया

दुखद

Miserable

निरतः

लीनः

तल्लीन

Engrossed

वृत्तान्तम्

घटनाम्

घटना

Anecdote

चितवान्

चयनं कृतवान्

चुना

Selected

यन्त्रवत्

यन्त्रवत्

मशीन की तरह

Like a machine

कषायम्

औषधकाढ़ा

औषधीय काढ़ा

Herbal decoction

कविपरिचयः

अस्मिन् पाठे कवेः निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतकथायाः आधारेण रचितः। एषः कविता दीपकं पुस्तकस्य कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तके समाविष्टा अस्ति। कविता शृगालस्य द्राक्षाफलप्राप्त्याः प्रयासं, तस्य विफलतां च रोचकरीत्या वर्णति।

मुख्यविषयः

कविता शृगालस्य द्राक्षाफलं प्रति लालसां, तस्य प्राप्त्यर्थं प्रयासं, अन्ते च विफलतायां स्वस्य पराजयं स्वीकारति यदा सः द्राक्षाफलं आम्लं कथयति। एषा कविता मानवस्वभावस्य कमजोरीं, यथा स्वस्य असमर्थतां लघुकरणं, प्रदर्शति।

कवितायाः सारः

एका शृगालः वने भ्रमति, तृषिता च भवति। सः द्राक्षालतां पश्यति यस्य फलं उपरि दृश्यते। तस्य मुखे रसः (लाला) जायते। सः द्राक्षाफलं प्राप्तुं एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं च उत्पतति। किन्तु सः न लभति। अन्ते, श्रान्तः, स्वेदेन संनादति च सः। सः कथति यत् द्राक्षाफलं आम्लं (खट्टं) अस्ति, इति कथयित्वा पलायति।

कवितायाः व्याख्या

• प्रुप्यति द्राक्षालतां…: शृगालः वने द्राक्षालतां पश्यति। तस्य फलं उपरि लटति, यत् सुन्दरं दृश्यते। एषः दृश्यः तस्य मनसि लालसां जनति।
• अनुक्षणं तन्मुखं रसः जायते: द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृगालस्य मुखे लाला वहति। एतत् तस्य भोजनेच्छां दर्शति।
• एकवारं उत्पतति…: शृगालः द्राक्षाफलं प्राप्तुं बारं-बारं कूर्दति। सः एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं च प्रयासति, किन्तु न लभति।
• स्वेदः जायते, तस्य श्रमः जायते: अनेकवारं कूर्दनात् शृगालः थकति, तस्य शरीरं स्वेदति। एतत् तस्य परिश्रमं दर्शति।
• आम्लं द्राक्षाफलम्…: अन्ते, शृगालः असमर्थः भवति। सः स्वस्य पराजयं स्वीकारति, द्राक्षाफलं आम्लं (खट्टं) इति कथयित्वा तत्रतः पलायति।

कवितायाः मुख्यघटनाः

• शृगालस्य वनगमनं: शृगालः वने भ्रमति, तृषिता च भवति।
• द्राक्षालतायाः दर्शनं: सः द्राक्षालतां पश्यति, यस्य फलं उपरि लटति।
• लालसाप्रकटीकरणं: द्राक्षाफलं दृष्ट्वा तस्य मुखे रसः (लाला) वहति।
• प्रयासः: शृगालः एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं च कूर्दति, किन्तु द्राक्षाफलं न लभति।
• श्रमः स्वेदः च: अनेकवारं कूर्दनात् सः थकति, स्वेदति च।
• पराजयस्वीकरणं: अन्ते, सः द्राक्षाफलं आम्लं कथयति, इति कथयित्वा पलायति।

कवितायाः शिक्षा

• स्वस्य असमर्थतां स्वीकारति यदा, तदा तस्य दोषं न कथयित्वा अन्यं दोषति न युक्तं।
• प्रयासं कृत्वा विफलता प्राप्यते चेत्, तदा निराशा न भवति, पुनः प्रयासः करणीयः।
• यत् न प्राप्यते, तस्य मूल्यं न्यूनं कथयित्वा स्वयं समाधानं न युक्तं।
• जीवनस्य प्रत्येकं कार्यं संनादति, तस्मात् धैर्यं धारणीयं।
• स्वस्य कमजोरीं लघुकरणं न उचितं, किन्तु तस्य सुधाराय प्रयासः करणीयः।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

शृगालः

लोमशः

लोमड़ी

Fox

वनम्

काननम्

जंगल

Forest

पिपासा

तृषा

प्यास

Thirst

किमपि

यत् किञ्चित्

कुछ भी

Anything

लभते

प्राप्नोति

पाता है

Gets

श्रान्तः

थकितः

थका हुआ

Tired

खिन्नः

दुखितः

उदास

Sad

जायते

भवति

होता है

Becomes

स्वेदः

पसीनः

पसीना

Sweat

द्राक्षालताम्

द्राक्षस्य बेलः

अंगूर की बेल

Grape-vine

उपरि

ऊर्ध्वं

ऊपर

Above

दृश्यते

अवलोक्यते

दिखाई देता है

Seen

अनुक्षणम्

तत्क्षणे

तुरंत

Immediately

रसः

लाला

लार

Saliva

एकवारम्

सकृत्

एक बार

Once

द्विवारम्

द्विः

दो बार

Twice

उत्पतति

कूर्दति

उछलता है

Jumps

पुनः पुनः

बारं-बारं

बार-बार

Frequently

कथयति

वदति

कहता है

Says

आम्लम्

खट्टं

खट्टा

Sour

द्राक्षाफलम्

अंगूरं

अंगूर

Grapes

पलायते

भागति

भाग जाता है

Runs away

लेखकपरिचयः

अस्मिन् पाठे लेखकस्य निश्चितं परिचयं नास्ति यतः एषः पाठः परंपरागतं सूर्यनमस्कारस्य मंत्रान्, योगस्य च महत्वं प्रकटति। एतत् पुस्तकं दीपकं कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति। पाठस्य रचनायां योगपरंपरायाः प्राचीनं ज्ञानं समाविष्टं।

मुख्यविषयः

अस्मिन् पाठे सूर्यनमस्कारस्य मंत्राः, योगस्य च शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च लाभं वर्णितं। सूर्यनमस्कारः योगासनानां श्रेष्ठः क्रमः अस्ति यः जीवनस्य स्वस्थतायै प्रेरति।

कहानी का सारः

अस्मिन् पाठे कहानी नास्ति, किन्तु सूर्यनमस्कारस्य मंत्रानां उच्चारणं, योगस्य च महत्वं प्रदर्शितं। आचार्या छात्रेभ्यः सूर्यनमस्कारस्य मंत्रान् पाठयति, यथा – ॐ मित्राय नमः, ॐ रवये नमः इत्यादि। सूर्यनमस्कारः शारीरिकं बलं, बुद्धिं, तेजः, वीर्यं च वर्धति। प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारः स्वस्थं शरीरं, स्वस्थं मनः च ददाति।

कहानी की मुख्य घटनाएं:

• मंत्रोच्चारणं – छात्राः आचार्याया: संनादति सूर्यनमस्कारस्य मंत्रान् उच्चारन्ति, यथा – ॐ मित्राय नमः, ॐ सूर्याय नमः, ॐ भानवे नमः इत्यादि।
• आचार्यायाः उपदेशः – आचार्या सूर्यनमस्कारस्य लाभान् वर्णति, यथा – आयुः, प्रज्ञा, बलं, वीर्यं, तेजः च वर्धति।
• श्लोकस्य पाठनं – आचार्या श्लोकं पाठयति:
  आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
  आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते।।
• प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारस्य प्रेरणा – आचार्या सर्वं प्रेरति यत् प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारः करणीयः येन स्वस्थं शरीरं, मनः च प्राप्यते।
• अग्रिमकक्षायाः संकेतः – आचार्या कथति यत् अग्रिमकक्षायां अन्येषां योगासनानां विषये ज्ञास्यति।

कहानी से शिक्षा:

• सूर्यनमस्कारः प्रतिदिनं करणीयः येन शरीरं स्वस्थं, मनः च प्रसन्नं भवति।
• योगेन शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च बलं वर्धति।
• मंत्रोच्चारणेन मनः शान्तं, एकाग्रं च भवति।
• निरन्तरं अभ्यासेन जीवनस्य सर्वं क्षेत्रं समृद्धं भवति।
• स्वस्थं जीवनं कृते योगस्य महत्वं स्वीकरणीयं।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

अनुवदन्तु

पश्चात् उच्चारणं कुर्वन्तु

दोहराएँ

Repeat

अग्रिमकक्षायाम्

आगामिनि कक्षायाम्

अगली कक्षा में

In the next class

प्रज्ञा

मेधा

बुद्धि

Intelligence/Wisdom

वीर्यम्

पराक्रमः

वीरता

Vigour

तेजः

दीप्तिः

कान्ति

Brilliance

आध्यात्मिकम्

अध्यात्मविषयकम्

आध्यात्मिक

Spiritual

स्वस्थम्

नीरोगम्

स्वस्थ

Healthy

मित्रः, खगः, पूषा, रविः, भानुः, हिरण्यगर्भः, मरीचिः, सविता, अर्कः, भास्करः

सूर्यः

सूरज

Sun

लेखकपरिचयः

सुभाषितानां लेखकाः प्रायः प्राचीनकवयः, विद्वांसः च संनादति। अस्मिन् पाठे विविधं सुभाषितं संकलितं यद् जीवनस्य विभिन्नं पक्षं प्रकटति। लेखकानां निश्चितं परिचयं नास्ति यतः सुभाषितं लोकपरंपरायां संनादति। एतद् पुस्तकं दीपकं कक्षा सप्तमायाः NCERT पाठ्यपुस्तकं अस्ति।

मुख्यविषयः

अस्मिन् पाठे सुभाषितानां मध्यमेन नैतिकमूल्यानां, जीवनस्य कृते उत्तमं मार्गदर्शनं च प्रदत्तं। सुभाषितं संक्षिप्तं किन्तु गहनं अर्थं वहति यद् जीवनस्य विभिन्नं पक्षं यथा – सम्मानं, परिश्रमं, सत्यं, विद्या, परोपकारं च शिक्षति।

कहानी का सारः

अस्मिन् पाठे कहानी नास्ति, किन्तु सुभाषितानां संकलनं अस्ति। प्रत्येकं सुभाषितं स्वतंत्रं संदेशं वहति। एतद् सुभाषितं जीवनस्य मूल्यं यथा – उत्तमं वस्त्रं, स्वस्थं शरीरं, मधुरं वचनं, विद्या, विनयं, परिश्रमं, परोपकारं च प्रोत्साहति। साथं च निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधं, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च त्यक्तुं प्रेरति।

कहानी की मुख्य घटनाएं:

यद्यपि अस्मिन् पाठे कहानी नास्ति, तथापि सुभाषितानां मुख्यं संदेशं संक्षेपेण दर्शति:

• सम्मानस्य पञ्च गुणाः – उत्तमं वस्त्रं, स्वस्थं शरीरं, मधुरं वचनं, विद्या, विनयेन युक्तः नरः पूज्यति।
• छः दोषाः त्याज्याः – निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधः, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च जीवनस्य प्रगतौ अवरोधकाः।
• शुद्धिः विभिन्नं मार्गेन – स्नानेन शरीरं, सत्येन मनः, विद्यातपसा जीवः, ज्ञानेन बुद्धिः शुद्धति।
• भारतवर्षस्य परिचयः – हिमालयात् हिन्दमहासागरपर्यन्तं भारतं प्रसिद्धं।
• निरन्तरं अभ्यासः – यथा जलविन्दुनिपातेन घटः पूर्यति, तथैव अभ्यासेन विद्या, धर्मः, धनं च लभ्यति।
• बुद्धिविकासः – पठनं, लेखनं, दर्शनं, प्रश्नकरणं, विद्वज्जनसान्निध्यं बुद्धिं वर्धति।
• परोपकारः – परोपकारः पुण्याय, परपीडनं पापाय च भवति।

कहानी से शिक्षा:

• जीवनस्य कृते उत्तमं वस्त्रं, स्वस्थं शरीरं, मधुरं वचनं, विद्या, विनयं च धारणीयं।
• निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधः, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च जीवनस्य शत्रवः, तान् त्यजेत्।
• स्नानं, सत्यं, विद्या, परिश्रमं, ज्ञानं च जीवनं शुद्धं करोति।
• निरन्तरं अभ्यासेन सर्वं सम्भवति, यथा जलविन्दुनिपातेन घटः पूर्यति।
• विद्वज्जनसान्निध्यं, पठनं, लेखनं च बुद्धिविकासाय आवश्यकं।
• परोपकारः पुण्यं, परपीडनं पापं च ददाति, अतः सदा परोपकारः करणीयः।

शब्दार्थः

शब्दः

अर्थः

हिन्दी

English

वपुषा

शरीरेण

शरीर से

By physique

सम्मानम्

आदरः

आदर

Respect

हातव्या:

त्यक्तव्या:

छोड़ना चाहिए

Worth discarding

भूतिम्

ऐश्वर्यम्

समृद्धि

Prosperity

तन्द्रा

अकर्मण्यता

कर्महीनता

Lassitude

दीर्घसूत्रता

विलम्बाकार्यप्रवृत्तिः

कार्य में देरी करने की प्रवृत्ति

Procrastination

अभ्रि:

जलेन

जल से

By water

भूतात्मा

जीवः

प्राणी

Soul

वर्षम्

भूमेः विभागः

महाद्वीप का विभाग

A division of continent

सन्ततिः

अपत्यम्

सन्तान

Progeny

निपातेन

पतनेन

गिरने से

By falling

परिपृच्छति

सादरं पृच्छति

विनय से पूछता है

Humbly enquires

उपाश्रयति

समीपं गच्छति

पास जाता है

Approaches

सङ्गतिः

संसर्गः

संगति

Association

तुष्यन्ति

सन्तोषं अनुभवन्ति

संतुष्ट होते हैं

Feeling satisfied

रिपु:

शत्रुः

शत्रु

Enemy

पुण्यम्

सत्कर्मणां फलम्

सत्कार्यों का फल

Fruits of meritorious deeds

परपीडनम्

अन्येभ्यः कष्टप्रदानम्

दूसरों को पीड़ा देना

Bothering others