Chapter – 2 ( Very Short Answer Type Question )

by

VERY SHORT ANSWER TYPE QUESTIONS

Q.1.Is lt safe to sleep in the open at night ?
Ans. No, it’s not.

Q.2. Have you ever pitched a tent and slept In It at the hill-station ?
Ans. No, I haven’t.

Q.3.What will you do If It rains when you are returning homefrom school?
Ans. I’ll walk in the rain and get wet.

Q.4.Do you like to keep a pet dog ? Why! Why not?
Ans. I like to keep a pet dog because I love animals.

Q.5.When do you sleep at night?
Ans. I sleep at 10 o’clock at night

Q6 . Where did the narrator wish to stay at night?

Ans. The narrator wished to ‘camp out’ at night. He insisted on this because he loved the objects of nature. He loved to lie down under the starry sky.

Q.7.What decision did the friends take?
Ans. They took the decision that they would sleep out for five nights in a hotel or a pub when it rained, but would ‘camp out’ when it did not rain.

Q.8.How did Montmorency look like? What had  the writer thought of him?
Ans. Montmorency, the dog, looked like a fox- terrier having a gentle look in his eyes. When the narrator had owned the dog, he had thought he would not live long.

Q.9.When did the narrator change his opinion about the dog?
Ans. After paying for a dozen chickens that the dog had killed and rescuing him from several street-fights, and listening to the angry neighbour whose cat he had killed, the narrator changed his opinion about the dog.

Q.10. Did the debate come to an end?
Ans. No it was adjourned to the following night.

Chapter – 1  ( Very Short Answer Type Question )

by

Very Short Answer Type Question

Q.1.What will you do If you suffer from a headache?
Ans.  I’ll take a painkiller.

Q.2.Do you like to go out for a picnic?
Ans. Yes/ no.

Q.3.What can keep you healthy?
Ans. A long walk daily can keep us healthy.

Q.4.When should one get up In the morning?
Ans. One should get up early

Q.5. Do you know how to swim?
Ans. No

Short Answer Type Question

Q.1. What did the three friends—George, Harris, and the narrator—think about their illness?
Ans: George and Harris thought that they suffered from fits of giddiness. But the narrator was sure that he suffered from the ailment of liver. He was certain because he thought, after reading a patent liver pill circular, that he had the same symptoms of the ailment as described in it.

Q.2. What did the narrator come to know after reading a medical dictionary In the British Museum?
Ans: After reading about every disease alphabetically in the medical dictionary he came to know that he suffered from every disease mentioned in it except the disease called the housemaid’s knee (arthritis).

Q.3. What were the medicines that the doctor prescribed the narrator?
Ans. The medicines prescribed were: ‘One pound beefsteak, with one pint bitter  beer every six hours, a ten-mile walk every morning, and sleep at eleven sharp every night.’

Q.4. What conclusion did the friends arrive at about their ailments?
Ans. The friends Concluded that the remedy for their ailments Was ‘rest’ and a holiday. They thought that they should seek out Some old-world spot far away from the crowd.

Q.5. What did George suggest? Who disagreed with the suggestion?
Ans. George suggested that they should take a boat trip along the river. Montmorency the dog, disagreed with the suggestion.

Q.6. In What way author’s illness different from his friend’s?
 Ans. The author actually suffers from a disease called ‘hypochondria’ whereas his friends suffer from strange attacks of giddiness.

Q.7. Why did the writer believe that he had all the diseases?
 Ans. A man suffering from hypochondria imagines that he has all diseases of the world and the writer suffers from ‘hypochondria’.

Q.8. What did the three friends eat for supper and how was it funny?

Ans. They ate a little steak, onions, and some rhubarb tart. Having fancied of illness, they took no interest in their food for half an hour. It was an unusual thing for the writer. It is quite funny that they are not ill, still avoid eating rather enjoy drinking and smoking.

Q.9. How did the writer’s family cure him from his supposed liver problem?

Ans. They striked him with clumps on his head and he felt cured of his liver problem. The incident also happened in the past with him.

Q.10. What surprised the two friends when George gave a suggestion?

Ans. George was a lazy person. He comes up with the find suggestion of taking a boat trip. His two friends were surprised, as they thought he was not capable of making such a sensible suggestion.

12. वायुमनः प्राणस्वरूपम्  – Worksheet Solutions

by

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत।

1. किमिदं मनः?
(i) अशितस्य अणिष्ठः
(ii) अन्नस्य सर्वः
(iii) प्राणस्य भागः
(iv) वाक्यस्य तेजः
उत्तरम्: (iii) प्राणस्य भागः

2. प्राणः कः?
(i) पिए हुए अपां अणिष्ठः
(ii) मथ्यमानस्य दध्नः
(iii) खलु वाक्
(iv) मनः
उत्तरम्: (iv) मनः

3. वाक् किम् भवति?
(i) तेजसो अणिमा
(ii) जलमयी
(iii) मनस्स्थः
(iv) घृतस्य
उत्तरम्: (iii) मनस्स्थः

4. घृतोत्पत्तिरहस्यम् कः?
(i) दही अणिमा
(ii) जलमयी अणिमा
(iii) अन्नस्य अणिमा
(iv) वाकस्य अणिमा
उत्तरम्: (i) दही अणिमा

5. श्वेतकेतु आरुणे किं पृच्छति?
(i) मनः
(ii) प्राणः
(iii) वाक्
(iv) सर्वम्
उत्तरम्: (iv) सर्वम्

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत।

1. पूर्णतः पचितस्य अन्नस्य अणिष्ठः _____________ भवति। (मनः / प्राणः)
उत्तरम्: मनः

2. पिये अपां अणिष्ठः _____________ भवति। (प्राणः / मनः)
उत्तरम्: प्राणः

3. तेजसो अणिमा स _____________ भवति। (वाक् / मनः)
उत्तरम्: वाक्

4. मथ्यमानस्य दध्नः स _____________ भवति। (घृतम् / वाणी)
उत्तरम्: घृतम्

5. यथाऽन्नं गृह्णाति मानवः, तदा तस्य _____________ तादृशम् भवति। (चित्तम् / वाक्)
उत्तरम्: वाक्

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत।

1. अशितस्य अणिष्ठः किम्?
उत्तरम्: अन्नम्

2. पिए हुए अपां अणिष्ठः कः?
उत्तरम्: प्राणः

3. तेजसो अणिमा किम् भवति?
उत्तरम्: वाक्

4. मथ्यमानस्य दध्नः कः?
उत्तरम्: घृतम्

5. मानवस्य चित्तम् किम्?
उत्तरम्: वाक्

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।

1. मनः कः?
उत्तरम्: मनः प्राणस्य अंशः अस्ति।
सर्वेषु क्रियासु चित्तस्य नियन्त्रकः मनः भवति।
अन्नस्य पचनादि प्रक्रियासु मनः मुख्यं भूमिका धारयति।

2. प्राणः कः?
उत्तरम्: प्राणः मनसः अन्तर्भूतः अंशः अस्ति।
पिए हुए अपां अणिष्ठः प्राणः वर्तते।
प्राणः जीवस्य जीवनधारायाः आधारः भवति।

3. वाक् किम् भवति?
उत्तरम्: वाक् तेजसो अणिमा इति मनस्स्थः भवति।
वाक् विचारस्य व्यक्तिकारकः माध्यमः भवति।
वाक् मनसः अभिव्यक्तेः स्वरूपेण लभ्यते।

4. घृतोत्पत्तिरहस्यम् कथम्?
उत्तरम्: घृतम् दही अणिमायाः प्रक्रियया उत्पद्यते।
दही ततः मथ्यमानस्य दध्नः क्रियया घृते परिणतिः प्राप्नोति।
एवं, घृतोत्पत्तिरहस्यम् सूक्ष्मरूपेण प्रकटते।

5. मानवस्य चित्तम् कथम्?
उत्तरम्: मानवः यथा अन्नं गृह्णाति, तदा तस्य चित्तम् तद्रूपम् भवति।
चित्तम् मनसः अभिव्यक्तिरूपेण कर्मणि सह कार्यं करोति।
एवं, मानवस्य आहारः तस्य चित्तस्य गुणात्मक स्थितिं निधत्ते।

11. पर्यावरणम्  – Worksheet Solutions             

by

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत।

1. पर्यावरणस्य प्रमुखतत्त्वानि के?
(i) पृथिवी, जलम्, वायु:, तेजः, आकाशः
(ii) पृथिवी, जलम्, अग्निः, वृक्षः, पशवः
(iii) जलम्, सूर्यः, चन्द्रः, तारा:, वायु:
(iv) माटिः, वायुः, धरा:, अम्बरः, वनः
उत्तरम्: (i) पृथिवी, जलम्, वायु:, तेजः, आकाशः

2. अजन्मशिशुः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति?
(i) मातृगर्भे
(ii) मातृस्नेहः
(iii) माता-पितरौ
(iv) गृहे
उत्तरम्: (i) मातृगर्भे

3. प्रदूषणरहितं पर्यावरणम् अस्मभ्यं किम् प्रददाति?
(i) जीवनसुखं, सद्विचारं, माङ्गलिकसामग्रीम्
(ii) दुःखं, पापं, कलहं
(iii) शत्रुता, क्रोधम्, भयम्
(iv) शुद्धं जलम् एव
उत्तरम्: (i) जीवनसुखं, सद्विचारं, माङ्गलिकसामग्रीम्

4. प्राचीनकाले लोकमङ्गलाशासिनः कुत्र निवसन्ति स्म?
(i) वने
(ii) नगरे
(iii) जलाशये
(iv) पर्वते
उत्तरम्: (ii) नगरे

5. स्वार्थान्धमानवाः पर्यावरणे किम् उपगता?
(i) विकृतिः
(ii) संरक्षणम्
(iii) शान्तिः
(iv) पूजनम्
उत्तरम्: (i) विकृतिः

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत।

1. आलस्यं मनुष्यस्य शरीरस्थः महान् _____________ अस्ति। (मित्र / रिपुः)
उत्तरम्: रिपुः

2. सर्वदा _____________ भाषणम् एव करणीय। (कटुः / मधुर)
उत्तरम्: मधुर

3. दिवाकरकिरणैः _____________ विस्तारिता भवति। (नलिनीदलम् / पाटलम्)
उत्तरम्: नलिनीदलम्

4. हिमालयस्य _____________ भागे भारतः स्थित अस्ति। (उत्तर / दक्षिण)
उत्तरम्: उत्तर

5. बुद्धिः _____________ शुध्यति। (सत्येन / ज्ञानेन)
उत्तरम्: ज्ञानेन

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत।

1. पर्यावरणं रक्षितुं कस्य प्रयासः आवश्यकः?
उत्तरम्: मानवस्य

2. जलचराणां नाशो कस्मिन् कारणात् भवति?
उत्तरम्: प्रदूषणात्

3. वनपशवः शरणरहिताः कुत्र विद्यन्ते?
उत्तरम्: नगरेषु

4. धर्मसिद्धेः साधनं किम्?
उत्तरम्: सत्कर्म

5. स्वार्थान्धमानवाः पर्यावरणे किम् करोति?
उत्तरम्: विनाशम्

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।

1. प्रकृतिः समेषां प्राणिनां संरक्षणाय किम् करोति?
उत्तरम्: प्रकृतिः सर्वप्राणिनां भोजनं, वासस्थानं च प्रददाति।
वनानि, जलाशयः, भूमिः च जीवसंसर्गाय सुरक्षां ददाति।
एवम् समस्तप्राणिनां संरक्षणं प्रकृतिः सुनिश्चितयति।

2. प्रदूषणरहितं पर्यावरणं मानवान् किं प्रददाति?
उत्तरम्: प्रदूषणरहितं पर्यावरणं जीवनसुखं, स्वास्थ्यं च प्रददाति।
सत्यनिष्ठा, सद्विचारः च व्यक्तित्वे विकासयति।
एवं, मानवजीवनं समृद्धं भवति।

3. स्वार्थान्धमानवाः पर्यावरणे किम् करोति?
उत्तरम्: स्वार्थान्धमानवाः वृक्षान् छिनन्ति, जलाशयान् दूषयन्ति।
वन्यजीवस्यानाशं कुर्वन्ति च।
एते पर्यावरणे विकृतिं, असन्तुलनं च जनयन्ति।

4. प्राचीनकाले ऋषयः कुत्र निवसन्ति स्म?
उत्तरम्: प्राचीनकाले ऋषयः वने वा पर्वते निवसन्ति स्म।
ते ध्यानं, तपः, योगाभ्यासं च कुर्वन्ति स्म।
एवं, वेदशास्त्राणि अध्ययनं च कुर्वन्ति स्म।

5. धर्मो रक्षति रक्षितः इत्यस्य पर्यावरणे अनुप्रयोगः कथम्?
उत्तरम्: धर्मपालनं कुर्वन् मानवः वृक्षान्, जलं, वायुम् रक्षति।
धार्मिक अनुष्ठानं, नीतिपालनेन पर्यावरणं संरक्षितं भवति।
एवं, धर्मं पालनं पर्यावरणरक्षणस्य साधनं भवति।

10. जटायोः शौर्यम्  – Worksheet Solutions          

by

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत। 

1. तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता कं दृष्ट्वा अपश्यत्?
(i) गृधम्
(ii) वृक्षम्
(iii) राक्षसम्
(iv) बालकम्
उत्तरम्: (iv) बालकम्

2. जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत्। एतत् कथं कृतम्?
(i) क्रोधेन
(ii) करुणया
(iii) हर्षेण
(iv) मूढत्वेन
उत्तरम्: (ii) करुणया

3. तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः। कः महाबलः?
(i) रावणः
(ii) जटायुः
(iii) सीता
(iv) हनुमान्
उत्तरम्: (i) रावणः

4. निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्। केन उक्तम्?
(i) जटायुः
(ii) रामः
(iii) वृद्धः
(iv) बालकः
उत्तरम्: (ii) रामः

5. ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्। सशरं कस्य?
(i) रावणस्य
(ii) जटायोः
(iii) सीतायाः
(iv) हनुमतः
उत्तरम्: (iv) हनुमतः

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत। 

1. आलस्यं मनुष्यस्य शरीरस्थः महान् _____________ अस्ति। (धैर्य/राग)
उत्तरम्: धैर्य

2. सर्वदा _____________ भाषणम् एव करणीय। (कटुः/मधुर)
उत्तरम्: मधुर

3. दिवाकरकिरणैः _____________ विस्तारिता भवति। (नलिनीदलम्/पाटलम्)
उत्तरम्: नलिनीदलम्

4. हिमालयस्य _____________ भागे भारतः स्थित अस्ति। (उत्तर/दक्षिण)
उत्तरम्: उत्तर

5. बुद्धिः _____________ शुध्यति। (सत्येन/ज्ञानेन)
उत्तरम्: ज्ञानेन

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत।

1. रावणः कस्य विरुद्धं युद्धं कृतवान्?
उत्तरम्: रामस्य

2. जटायुः कथं रावणं बाधितवान्?
उत्तरम्: करुणया

3. तस्य महाबलं केन ददर्शितम्?
उत्तरम्: रावणेन

4. सीता तदा किम् अनुभूतवती?
उत्तरम्: दुःखम्

5. वृद्धः कस्य साहाय्यं न करोत्?
उत्तरम्: परदारस्य

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।

1. तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता कं दृष्ट्वा अपश्यत्?
उत्तरम्: तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता बालकं दृष्ट्वा अपश्यत।
बालक दुःखेन विलपन् आसीत्।
स बालक असहायं च दुःखितं आसीत्।

2. जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत्। एतत् कथं कृतम्?
उत्तरम्: जटायुः मामार्य ह्रियमाणामनाथवत् करुणया कृतम्।
स रावणस्य अत्याचारं न सह्यतुम् अशक्तः आसीत्।
तस्मात् स करुणा भावेन क्रियाम् कृतवान्।

3. तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः।
उत्तरम्: तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः रावणः आसीत्।
स अत्यन्तं शक्तिमान् योधा आसीत्।
स युद्धे भीषणं पराक्रमं प्रकटयामास।

4. निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्।
उत्तरम्: रामः उक्तवान् – “निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्।”
सद्गुरुः वचनं श्रुत्वा मतिं सुधारयितुम् यत्नं कृतवान्।
स उचित मार्गदर्शनं दत्तवान्।

5. ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्।
उत्तरम्: ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् हनुमतः आसीत्।
स चापं युद्धे प्रयुक्तुम् धृत्वा स्थितवान्।
हनुमान् पराक्रमशाली सैनिकः आसीत्।

09. सिकतासेतुः – Worksheet Solutions             

by

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत ।

1. बाल्ये तपोदत्तः कस्य पादेन क्लेश्यमानोऽपि विद्यां न पठितवान् ?
(i) पितृचरणैः
(ii) मातृकृपया
(iii) गुरुणा
(iv) मित्रैः
उत्तरम्: (i) पितृचरणैः

2. जलोच्छलनध्वनिः कुतः श्रूयते ?
(i) मत्स्येभ्यः
(ii) मकरेभ्यः
(iii) नदीतः
(iv) समुद्रेभ्यः
उत्तरम्: (iii) नदीतः

3. पुरुषः रेतसँ सेतुं किमर्थं निर्मातुम् इच्छति ?
(i) स्वसंकल्पदृढतया
(ii) गुरुसहायतया
(iii) मित्रसहाय्यया
(iv) देवसहाय्यया
उत्तरम्: (i) स्वसंकल्पदृढतया

4. तपोदत्तः विद्यां प्राप्तुम् किं कुर्वन् प्रवृत्तः ?
(i) तपश्चर्यया
(ii) लीलया
(iii) हास्येन
(iv) निःश्वासेन
उत्तरम्: (i) तपश्चर्यया

5. तपोदत्तस्य भद्रपुरुषेण संवादः कुत्र जातः ?
(i) गुरुकुले
(ii) रणे
(iii) नदीतीरे
(iv) नगरमध्ये
उत्तरम्: (i) गुरुकुले

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत ।

1. बाल्ये पितृचरणैः क्लेश्यमानोऽपि _____________ न पठितवान्। (विद्या / खेल)
उत्तरम्: विद्या

2. तपोदत्तः _____________ प्रयासे विद्यां प्राप्तुम् इच्छति। (तपश्चर्य / हास्य)
उत्तरम्: तपश्चर्य

3. नदीमध्ये तीव्रप्रवाहायां _____________ सेतुं कदापि स्थास्यति। (सिकता / शिला)
उत्तरम्: शिला

4. रेतसँ सेतुं निर्माणकर्तुः स्वसंकल्पे _____________ अस्ति। (दृढः / दुर्बलः)
उत्तरम्: दृढः

5. गुरुकुलं गत्वा एव अहम् _____________ अध्ययनं करिष्यामि। (विद्याध्ययनम् / लीलायाः)
उत्तरम्: विद्याध्ययनम्

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत ।

1. तपोदत्तः बाल्ये कस्य पादेन विद्यां न पठितवान् ?
उत्तरम्: पितृचरणैः

2. जलोच्छलनध्वनिः कुतः आगच्छति ?
उत्तरम्: नदीतः

3. रेतसँ सेतुं कः निर्मातुम् इच्छति ?
उत्तरम्: पुरुषः

4. तपोदत्तः विद्याम् प्राप्तुम् केन प्रयत्नेन प्रवृत्तः ?
उत्तरम्: तपश्चर्यया

5. पुरुषस्य सेतुं निर्माणे कः स्वसंकल्पे दृढः ?
उत्तरम्: पुरुषः

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।

1. तपोदत्तः बाल्ये विद्यां न पठितवान्, तस्मात् किम् अभवत् ?
उत्तरम्: बाल्ये पितृचरणैः क्लेश्यमानोऽपि तपोदत्तः विद्यां न पठितवान्।
सः गुरुकुलं गत्वा अध्ययनाय प्रवृत्तः।
तत्र सः गुरुणा शिक्षां प्राप्य विद्या अर्जयितुं समर्थः अभवत्।

2. जलोच्छलनध्वनिः कुतः श्रूयते ?
उत्तरम्: जलोच्छलनध्वनिः तीव्रप्रवाहयुक्ते नदीमध्ये श्रूयते।
नदीतटे पतन्ति जलराशयः, ते उच्छलन्ति च।
एतेन ध्वनिः ग्रामेऽपि श्रूयते।

3. पुरुषः रेतसँ सेतुं कथं निर्माणं करिष्यति ?
उत्तरम्: पुरुषः स्वसंकल्पे दृढः भवति।
सः कठिनपरिश्रमेण रेतसँ सेतुं निर्माणं आरभते।
मित्रेभ्यः वा देवसहायतया सः सेतुं सम्पूर्णं करोति।

4. तपोदत्तः विद्याम् प्राप्तुम् किं कुर्वन् प्रवृत्तः ?
उत्तरम्: तपोदत्तः विद्याम् प्राप्तुम् तपश्चर्यया प्रयत्नं करोति।
सः निरन्तर अभ्यासेन ज्ञानार्जनाय प्रवृत्तः।
एवम् विद्या तस्य पुरुषार्थे सिद्ध्यति।

5. तपोदत्तः पुरुषार्थस्य महत्त्वं कथं दर्शयति ?
उत्तरम्: तपोदत्तः स्वसंकल्पे दृढः भवति।
सः कठिनपरिश्रमेण प्रयत्नं करोति, लज्जा वा आलस्यं न करोति।
एवम् सः पुरुषार्थस्य महत्त्वं स्पष्टतया दर्शयति।

          08. लोहितुला – Worksheet Solutions            

by

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत।

1. कः वचनं कृत्वा शिशुं गिर्गुहायां स्थापयत्?
(i) श्रेष्ठिपुत्रः
(ii) जीर्णधनः
(iii) धर्माधिकारीः
(iv) बाजः
उत्तरम्: (i) श्रेष्ठिपुत्रः

2. लौहघटिता तुला कस्य घरात् प्रेषिता आसीत्?
(i) पूर्वपुरुषस्य
(ii) श्रेष्ठिनः
(iii) वणिकस्य
(iv) शिशोः
उत्तरम्: (ii) श्रेष्ठिनः

3. श्रेष्ठिपुत्रः स्नानोपकरणमादाय कथं प्रहृष्टमना आसीत्?
(i) प्रसन्नेन
(ii) क्लान्तेन
(iii) रुष्टेन
(iv) अनुत्साहेन
उत्तरम्: (i) प्रसन्नेन

4. मूषकैः लौहघटितां तुलां किम् अभक्ष्यत?
(i) भक्षितम्
(ii) त्यक्तम्
(iii) न भक्षितम्
(iv) गृहीतम्
उत्तरम्: (iii) न भक्षितम्

5. कथं बाजः शिशुं न हर्तुं शक्नोति?
(i) यथा मूषकाः तुलां न भक्षयन्ति
(ii) यथा नदी न वहति
(iii) यथा श्रेष्ठी न आगच्छति
(iv) यथा धर्माधिकारी न वदति
उत्तरम्: (i) यथा मूषकाः तुलां न भक्षयन्ति

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत।

1. आलस्यं मनुष्यस्य शरीरस्थः महान् _____________ अस्ति। (मित्र / रिपुः)
उत्तरम्: रिपुः

2. सर्वदा _____________ भाषणम् एव करणीय। (कटुः / मधुर)
उत्तरम्: मधुर

3. दिवाकरकिरणैः _____________ विस्तारिता भवति। (नलिनीदलम् / पाटलम्)
उत्तरम्: नलिनीदलम्

4. हिमालयस्य _____________ भागे भारतः स्थितः। (उत्तर / दक्षिण)
उत्तरम्: उत्तर

5. बुद्धिः _____________ शुध्यति। (सत्येन / ज्ञानेन)
उत्तरम्: ज्ञानेन

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत। 

1. जीर्णधनस्य पुत्रस्य नाम किम् आसीत्?
उत्तरम्: वचनकरः

2. श्रेष्ठिपुत्रः शिशुं कुत्र स्थापयत्?
उत्तरम्: गिर्गुहायाम्

3. लौहघटिता तुला कस्य घरात् प्रेषिता आसीत्?
उत्तरम्: श्रेष्ठिनः

4. शिशुं नदीतटात् को हृतवान्?
उत्तरम्: बाजः

5. न्यायाधिकारिणः शिशुं प्रत्यर्पयताम् कथं?
उत्तरम्: न्यायपूर्वकं

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत। 

1. जीर्णधनः देशान्तरं गत्वा किम् चिन्तयत्?
उत्तरम्: जीर्णधनः देशान्तरं गत्वा शिशोः सुरक्षा चिन्तयत्।
सः चिन्तयत् यः शिशुः सुरक्षितः भवेत्।
सः योजनां रच्य शिशोः संरक्षणाय सज्जः अभवत्।

2. श्रेष्ठी शिशुं स्नानार्थं पठयित्वा कथं अभवत्?
उत्तरम्: श्रेष्ठी शिशुं स्नानार्थं पठयित्वा प्रसन्नः अभवत्।
सः हर्षेण स्नानोपकरणानि वहन् शिशुं स्नानकक्षायां स्थापयत्।
सर्वे कार्ये सः उत्साहितः एव अभवत्।

3. शिशुं गिर्गुहायां स्थाप्य कस्य चिन्ता आसीत्?
उत्तरम्: शिशुं गिर्गुहायां स्थाप्य श्रेष्ठिपुत्रस्य चिन्ता तस्य सुरक्षा विषयक आसीत्।
सः चिन्तयत् यथाऽसुराः वा पशवः शिशुं न हानिं कुर्वन्तु।
सः सततं शिशोः कल्याणं मनसि धृत्वा आसीत्।

4. मूषकैः तुला भक्ष्यते कथं तदा जीर्णधनः अवदत्?
उत्तरम्: मूषकैः तुलां न भक्षिते तदा जीर्णधनः अवदत् यथा लोहेन निर्मितं किञ्चित् खाद्यं न भवति।
सः सर्वेभ्यः स्पष्टतया उक्तवान्।
तस्मात् सः तां सुरक्षितं मनसि स्थापयत्।

5. न्यायाधिकारिणः घटना श्रुत्वा कथं कार्यं कृतवन्तः?
उत्तरम्: न्यायाधिकारिणः घटना श्रुत्वा शिशुं प्रत्यर्प्य न्यायपूर्वकं कार्यं कृतवन्तः।
ते शिशुं सुरक्षितं स्थानं प्रत्यर्पितवन्तः।
सर्वे संतुष्टचित्ताः एव अभवन्।

06. भ्रान्तो बालः  – Worksheet Solutions           

by

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत।

1. कः बालकः पाठशालायां गत्वा क्रीडितुम् अगच्छत् ?
(i) भ्रान्तः
(ii) प्रीतः
(iii) खिन्नः
(iv) विनीतः
उत्तरम्: (iii) खिन्नः

2. तत्र बालकः कस्य साहाय्यं इच्छति स्म ?
(i) मधुकरेः
(ii) चटकपोतस्य
(iii) कुक्कुरस्य
(iv) वटद्रुमस्य
उत्तरम्: (i) मधुकरेः

3. कः बालकः स्वकर्मव्यग्रः अभवत् ?
(i) भ्रान्तः
(ii) खिन्नः
(iii) प्रीतः
(iv) तन्द्रालुः
उत्तरम्: (iii) प्रीतः

4. बालकः विद्यायाः प्रति केन प्रेरितः अभवत् ?
(i) तन्त्रैः
(ii) पुस्तकदासैः
(iii) आलस्येण
(iv) खेलैः
उत्तरम्: (ii) पुस्तकदासैः

5. कः बालकः सुखपूर्वक क्रीडासहायं अवलोकयत् ?
(i) भ्रान्तः
(ii) प्रीतः
(iii) तन्द्रालुः
(iv) निष्कुटवासिनः
उत्तरम्: (ii) प्रीतः

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत।

1. तत्र बालकः उद्यानं प्रति _____________ प्राविशत्। (एकाकी / सर्वे)
उत्तरम्: एकाकी

2. मधुकरः पुष्पसंग्रहे _____________ आसीत्। (व्यग्रः / अलसः)
उत्तरम्: व्यग्रः

3. चटकपोतः तृणशलाकादिकं _____________। (आददत् / त्यजत्)
उत्तरम्: आददत्

4. कुक्कुरः बालकं _____________ संबोधितवान्। (विनोदयितारम् / उपगच्छति)
उत्तरम्: उपगच्छति

5. बालकः विद्याव्यसनी भवित्वा महती _____________ अलभत। (कीर्ति / क्रीडा)
उत्तरम्: कीर्ति

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत।

1. पाठशालायां कः बालकः क्रीडितुम् अगच्छत् ?
उत्तरम्: खिन्नः

2. बालकः कस्य साहाय्यं प्रार्थयत ?
उत्तरम्: मधुकरः

3. मधुकरः किं कार्ये व्यग्रः आसीत् ?
उत्तरम्: पुष्पसंग्रहे

4. बालकः स्वकर्मे किं कृतवान् ?
उत्तरम्: पाठशाला गत्वा अध्ययनम्

5. विद्याव्यसनी भवित्वा बालकः किं प्राप्नोत् ?
उत्तरम्: कीर्ति

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।

1. बालकः पाठशालायां गत्वा किं कृतवान् ?
उत्तरम्: बालकः पाठशालायां गत्वा अध्ययनं कृतवान्।
सः पुस्तकान् पठित्वा नूतनज्ञानं अलभत।
सर्वे पाठशालायाः नियमाः पाल्यन्ते स्म।

2. बालकः मधुकरं किं आह्वयत ?
उत्तरम्: बालकः मधुकरं पुष्पसंग्रहे साहाय्यं प्रार्थयत।
सः मधुकरेण सह पुष्पानि संगृहीतवान्।
एवं सः उद्याने कुशलतया क्रियासु व्यस्तः आसीत्।

3. चटकपोतः बालकं किं दत्तवान् ?
उत्तरम्: चटकपोतः बालकं तृणशलाकादिकं दत्तवान्।
सः चटकपोतस्य साहाय्यं स्वीकार्य कृतज्ञतां व्यक्तवान्।
बालकः तत्र क्रीडायाः आनन्दं अनुभवत।

4. कुक्कुरः बालकं कथम् सम्बोधितवान् ?
उत्तरम्: कुक्कुरः बालकं उपगच्छति प्रकारेण सम्बोधितवान्।
सः बालकस्य आगमनं स्वागतपूर्वक अभिवदत्।
बालकः कुक्कुरस्य मित्रतां हर्षेण अनुभवत।

5. बालकः किं अनुभवत् पाठशालायां गत्वा ?
उत्तरम्: बालकः पाठशालायां गत्वा विद्यायाः आनन्दं अनुभवत।
सः नूतनविषयेषु ज्ञानं लब्ध्वा प्रफुल्लितः अभवत्।
एवं बालकः स्वकर्मे प्रसन्नः च अभवत्।

05. सूक्तिमौक्तिकम्  – Worksheet Solutions         

by

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत। 

1. “वृत्तं यत्नेन संरक्षेत्” इति कस्य ग्रन्थस्य वचनम् अस्ति ?
(i) मनुस्मृतिः
(ii) चाणक्यनीतिः
(iii) नीतिशतकम्
(iv) हितोपदेशः
उत्तरम्: (i) मनुस्मृतिः

2. “प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः” – अस्य श्लोकस्य भावः कः ?
(i) मधुरवचनस्य महत्त्वम्
(ii) परोपकारस्य महत्त्वम्
(iii) धनस्य उपयोगः
(iv) मित्रस्य त्यागः
उत्तरम्: (i) मधुरवचनस्य महत्त्वम्

3. “नद्यः स्वयमेव नाम्भः पिबन्ति” – इति वाक्ये नदीनां कः भावः प्रतिपादितः ?
(i) लोभः
(ii) परोपकारः
(iii) अहंकारः
(iv) स्वार्थः
उत्तरम्: (iv) स्वार्थः

4. “गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः” इति वाक्यस्य सारः कः ?
(i) दरिद्रः न कर्तव्यः
(ii) गुणवान् जनः श्रेष्ठः
(iii) धनवान् एव महान्
(iv) दुःखं सर्वोत्तमम्
उत्तरम्: (ii) गुणवान् जनः श्रेष्ठः

5. “आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्” इति कः उपदेशः अस्ति ?
(i) चाणक्यः
(ii) विदुरः
(iii) कालिदासः
(iv) बाणभट्टः
उत्तरम्: (ii) विदुरःकोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत। 

1. सर्वदा __________ भाषणम् एव करणीयम्। (कटुः / मधुर)
उत्तरम्: मधुर

2. वृत्तं __________ संरक्षेत्। (यत्नेन / धनेन)
उत्तरम्: यत्नेन

3. नद्यः स्वयमेव __________ न पिबन्ति। (अम्भः / फलं)
उत्तरम्: अम्भः

4. सज्जनानां विभूतयः __________ भवन्ति। (परोपकाराय / आत्मलाभाय)
उत्तरम्: परोपकाराय

5. गुणयुक्तः दरिद्रः अपि __________ न समः। (अगुणैः / मित्रैः)
उत्तरम्: अगुणैःअधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत। 

1. ‘प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः’ – कः ग्रन्थः ?
उत्तरम्: नीतिशतकम्

2. ‘वित्तम्’ इत्यस्य अर्थः कः ?
उत्तरम्: धनम्

3. ‘परोपकाराय सतां विभूतयः’ – इति श्लोके ‘सतां’ शब्दस्य अर्थः ?
उत्तरम्: उत्तमान्/सज्जनान्

4. ‘आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्’ – इति श्लोके ‘समाचरेत्’ शब्दस्य पर्यायः ?
उत्तरम्: न करोति

5. ‘गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि’ – इति वाक्ये ‘दरिद्रः’ शब्दस्य विलोमः ?
उत्तरम्: धनाढ्यःअधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत।

1. ‘वृत्तं यत्नेन संरक्षेत्’ इत्यस्य उपदेशः कः अस्ति ?
उत्तरम्: मनुष्येण स्वजीवनं यत्नपूर्वकं रक्षितव्यम्।
वृत्तिः, आयुष्यं, स्वास्थ्यं च मेहनता एव सुरक्षितुं शक्यते।
श्रम एव जीवनस्य स्थैर्यम् एवं सुखं प्रददाति।

2. ‘प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः’ – इत्यस्य भावार्थं लिखत।
उत्तरम्:  मधुरवचनं सर्वेषां हृदयम् आनन्दयति।
सौम्यवचनं मित्रता, स्नेह, एवं सौहार्दं वर्धयति।
इदं व्यवहारे सहृदयता, सद्भावना च उत्पद्यते।

3. ‘नद्यः स्वयमेव नाम्भः पिबन्ति’ – इत्युक्त्या किं शिक्ष्यते ?
उत्तरम्: नद्यः केवलं स्वहिताय जलं पिबन्ति।
एतत् वाक्यं प्रतिपादयति यत् प्रत्येकः व्यक्तिः स्वहितार्थं क्रियाशीलः भवेत्।
सर्वदा स्वहितं चिन्तयित्वा व्यवहारं करणीयम्।

4. ‘गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः’ – इति श्लोकस्य संदेशः कः ?
उत्तरम्: केवलं धन, वैभव इत्यादिषु न, गुणेषु प्रयत्नः करणीयः।
सज्जनत्वं, सदाचारः च मूल्यम्।
गुणवान् जनः दरिद्रतामपि विजयति।

5. ‘यत्रापि कुत्रापि गता भवेयुः हंसा’ – इत्यस्य अर्थं लिखत।
उत्तरम्: हंसाः सर्वत्र स्वाभाविकं गमनं कुर्वन्ति।
सर्वत्र सहजतया विचरन्ति।
एतत् प्रतिपादयति यत् प्राणी स्वाभाविकं मार्गं अनुसरन्ति।

04. कल्पतरुः  – Worksheet Solutions        

by

अधोलिखितेषु प्रश्नेषु उचित विकल्पस्य चयनं कुरुत।

1. जीमूतकेतुः कस्य देशे वसति स्म ?
(i) कञ्चनपुरे
(ii) इन्द्रपुरी
(iii) पुष्करिण्यां
(iv) हस्तिनपुरे
उत्तरम्: (i) कञ्चनपुरे

2. जीमूतवाहनः कस्य प्रसादात् जातः ?
(i) अग्निदेवस्य
(ii) कल्पतरोः
(iii) सूर्यस्य
(iv) वरुणस्य
उत्तरम्: (ii) कल्पतरोः

3. जीमूतवाहनस्य पिता कः आसीत् ?
(i) जीमूतवाहनः
(ii) जीमूतकेतुः
(iii) नगेन्द्रः
(iv) विद्याधरः
उत्तरम्: (ii) जीमूतकेतुः

4. जीमूतवाहनः कः आसीत् ?
(i) दानवीरः
(ii) कृपणः
(iii) रौद्रः
(iv) क्रूरः
उत्तरम्: (i) दानवीरः

5. कल्पतरुः कं वरं दत्तवान् ?
(i) दीर्घायु:
(ii) राज्यं
(iii) पृथिवीम् अदरिद्राम्
(iv) अमरत्वम्
उत्तरम्: (iii) पृथिवीम् अदरिद्राम्

कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत। 

1. जीमूतकेतुः _____________ इति श्रीमान् विद्याधरपतिः आसीत्। (राजा / मन्त्री)
उत्तरम्: राजा

2. तस्य गृहे _____________ कल्पतरुः स्थितः। (नवीनः / कुलक्रमागतः)
उत्तरम्: कुलक्रमागतः

3. जीमूतवाहनः सर्वभूतानां _____________ आसीत्। (अनुकम्पी / घृणायुक्तः)
उत्तरम्: अनुकम्पी

4. जीमूतवाहनः पितरं _____________ निवेदितवान्। (एकान्ते / सभायाम्)
​उत्तरम्: एकान्ते

5. कल्पतरुः दिवं _____________ समुत्पत्य भुवि वसूनि अवर्षत्। (गत्वा / क्षणेन)
उत्तरम्: क्षणेन

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि एकपदेन लिखत। 

1. जीमूतकेतुः कस्य पुत्रः आसीत् ?
उत्तरम्: नगेन्द्रस्य

2. जीमूतवाहनः किं आराधितवान् ?
उत्तरम्: कल्पतरुम्

3. जीमूतवाहनस्य पिता कः ?
उत्तरम्: जीमूतकेतुः

4. जीमूतवाहनस्य नगरं किम् ?
उत्तरम्: कञ्चनपुरम्

5. जीमूतवाहनस्य यशः कुत्र प्रथितम् ?
उत्तरम्: त्रिलोक्याम्

अधोलिखितानि प्रश्नानि उत्तराणि ३–४ पङ्क्तिषु पूर्णवाक्यरूपेण लिखत। 

1. हिमवान् नामकः पर्वतः कः अस्ति ?
उत्तरम्: हिमवान् नामकः पर्वतः अतीव रमणीयः तथा उच्चः अस्ति।
सः पर्वतानां राजा इव प्रसिद्धः अस्ति।
तत्र अनेकाः तपस्विनः देवाः च वसन्ति स्म।

2. जीमूतकेतुः कस्य कृपया पुत्रं प्राप्तवान् ?
उत्तरम्: जीमूतकेतुः दीर्घकालं पुत्रार्थं तपश्चर्यां कृतवान्।
तस्य तपःसन्तुष्टः कल्पतरुः तस्मै पुत्रं दत्तवान्।
स एव पुत्रः जीमूतवाहनः इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्।

3. जीमूतवाहनः किं चिन्तयत् यदा कल्पतरुं दृष्टवान् ?
उत्तरम्: कल्पतरुं दृष्ट्वा जीमूतवाहनः चिन्तयत् यत्,
“एषः वृक्षः अस्माकं कुलस्य उपकारकः अस्ति।”
अहं अपि सर्वेषां भूतानां हितार्थं जीवनं यापयिष्यामि इति।

4. सः पितरं प्रति किं निवेदितवान् ?
उत्तरम्: जीमूतवाहनः पितरं प्रति निवेदितवान् —
“पितः! मम मनसि राज्ये रागः नास्ति।”
“अहं वनं गत्वा तपश्चर्यां करिष्यामि, जनसेवां च।”

5. कल्पतरुः जीमूतवाहनस्य वाक्यं श्रुत्वा किं अकरोत् ?
उत्तरम्: कल्पतरुः तस्य वचनं श्रुत्वा अत्यन्तं प्रसन्नः अभवत्।
क्षणेन दिवं गत्वा तत्र देवतानां समीपे स्थितः।
पश्चात् पृथिव्यां वसूनि अवर्षत्, सर्वे जनाः सुखिनः अभवन्।